Vocabulario de la Lengua Bicol

Gikan sa Bikol Sentral na Wikipedia, an talingkas na ensiklopedya
Maglukso sa: paglibotlibot, hanapon
An Vocabulario de la lengua Bicol
An 1754 edisyon, p. 49 (Lisboa)[1]
An 1865 edisyon, p. 32 (Lisboa[2]

An Vocabulario de la lengua Bicol sarong bokabularyo kan tataramon na Bikol na tinipon ni Marcos de Lisboa kan siya nadestino sa Rehiyon Bikol, Filipinas.

Si Lisboa yaon sa Bikol poon 1602 abot 1616: sa Oas, Polangui asin sa Nueva Caceres. Sa kag-apat (14) na taon na pinagpirmi nya sa rehiyon (ta an duwa kaini sa Dilao), an siyam na taon yaon siya igdi sa Naga nakatoka. An duwang taon sa periodong ini siya nagtukaw komo vicario provincial sa apostolica provincia de San Gregorio.

Sa lawig kan pag-erok sa Oas, Polangui asin Naga nabilog ni Lisboa an Vocabulario na nakatalâ an labing sampulong ribong mga katagâ kan tataramon na Bikol o an sabi ni Maria Lilia Realubit nag-abot 10,495 na katagâ (Bikol-Español) sa 417 na pahina sa sukol nin papel na 22" x 33" asin igwa man 5,588 na katagâ sa seksyon Espanyol (Español-Bicol)[3] sa 103 na pahina. Ini an ika-2ng edisyon kan taon 1865 na ipinagboot ni Francisco Gainza (1818-1879), Obispo kan Nueva Caceres. Ini pinaimprenta sa Establecimiento tipografico del Colegio de Santo Tomas, duman sa Manila.

Alagad, an inot na edisyon na nagluwas kan 1754 may 764 na pahina, Bicol-Espanol, asin 160 pahina, Espanol-Bicol. Sinasabi na kan mga panahon na idto nasaray an sarong kopya sa biblioteca kan kumbento kan San Francisco sa Manila sa pag'aataman ni Fray Pablo Rojo. Ini naimprenta sa kumbento kan Nuestra Senora de Loreto en el pueblo de Sampaloc.[4][5][6] Dai man gayod masabi na mas dakul an entri sa 1754 na edisyon ta sarong taytay sana an pagkaag kan mga kataga sa lambang dahon manta an 1865 na edisyon ginibo nang duwang taytay. An 1754 edisyon bakong malinaw an paka-imprenta, sarami' asin purak an tinta, an letra 's' napopormang garo letra ' f '. Laen pa kiyan, an ibang mga kataga' nasusurat pa sa lumang ispeling.

Bokabolaryo[liwaton | liwaton an gikanan]

Sosog ki Maria Lilia Realubit, dakol na mga katagâ na tinàwan kahulogan ni Lisboa sa paaging figurativo siring sa tolo niyang tinaong halimbawa:

An katagang sibagat tinawan kahulogan na siring "...pangaran sa irarom na sulog na nagbubulos sa salog Bicol bago ini maghampak sa kagagapoan arog kan sarong bados na nagbabatyag bago sa saiyang pangaki." Para sa katagang abucay, na ini sarong dakulang puting gamgam, pwedeng itaram na: "Nangangabucay na an dagat"; "An alon nin dagat nagdadakula asin nagpuputi na." Mantang an apos na man daa, na iyo an sulong parte nin kahoy, kandila o sigarilyo. Sinabi ni Lisboa na pwedeng siring itaram, "Naapos na baga si pagca guinoo niya" na boot sabihon nawara na an saiyang pagkarespetable.

Panalmingan kan suanoy na kulturang Bikolnon[liwaton | liwaton an gikanan]

An Vocabulariong ini dakulon pinagtala' na mga pangaran kan mga antigong paroy na tinatanom kan mga taga-Ibalong na masasabi extinct na ngonyan kadaklan, mga manlaen-laen na pandagat na sasakyan, *mga praktis asin mga termino sa pagbubulawan asin sa pagdudulang (pagmina), mga termino nin mga tela asin mga gamit sa paghahabol, mga termino sa pagrelasyon sa kadugo asin sa ibang tawo, manlaen-laen na taramon sa pagsasakay sa dagat, mga sira sa dagat asin iba-ibang hayop, mga paliyon asin termino sa mitolohiya nin gugurang, asin dakulon mga klaseng kahoy asin tinanom na garo marayo na ngani ngonyan.

An Vocabulario nya, na dai man tuyo ni Lisboa, nanggad nagin salming kan mga buhay-buhay kan Bikol kan ika-kag'anom na Siglo huli ta tinala' niya an mga praktis na kultural kan mga gugurang siring sa namasdan niya sa paagi kan mga kataga' na nasaray nya asin itinala'.

Mga tinanom urog na an mga paroy nasasambit na gayo[liwaton | liwaton an gikanan]

Igdi sa Vocabulario niya masisirip kun ano-anong paroy halimbawa an pigtataranom kan mga gugurang. Haros sinaro-saro ni Lisboa an mga ini, siring na sinasabi niya lambang saro na "un genero de arroz asi llamado" na mabanggit ta magkapira igdi: malictay, guimpad, tinoon, tinogos, maloon, tinoma, tangong, hinipon, dongdong, hangbas, cabong,batangon, binachao, barawa, dala,. dalosamat, daras, dibaclon, boracnaga, cadosog, lagoti,. cocondato, guinapas, carangcang, manloay, manocnon, manonglay, paraya, sumagyad, sablay, bulao, yumocyoc, tipocol', dinamulag, banglag.

An pagka-eksakto nin pagtaram[liwaton | liwaton an gikanan]

An pagbabakal dakul na termino, may tokod na tataramon sa mga piling sitwasyon:

  • matongod, mabakal paroy o bagas
  • matangway, mabakal arak, lana,o suka, asbp
  • mabahay, mabakal gubing
  • malagdo, gagaboson na bakalon
  • manamal, mabakal sira'
  • masalew, mabakal nin oripon, o ayam o harong o sasakyan pandagat
  • masambot, mabakal pero utang
  • matingi, mabakal sa menudo
  • magatang, mabakal nin kaomahan
  • masahol, mabakal nin baroto

Paghahabol asin pagbubulawan dakulang hanapbuhay kan soanoy na panahon[liwaton | liwaton an gikanan]

Kun ngunyan mayo na lamang o haros pawara na an pagbubulawan asin paghahabol igdi sa Kabikolan, an duwang ining industriya dakulaon na mga palakaya kan mga gugurang. Magaganinaw ini sa mga termino na pinawalat sa Vocabulariong ini. Dai na ngunyan araram sa modernong panahon an kadakol na tataramon manongod sa bulawan, halimbawa:

  • binatac (Ingles, gold chain),
  • dinogso' (Ingles, a kind of gold necklace),
  • camague (Ingles, a kind of gold chain worn by the waist),
  • bisig o harom, codat (Ingles, low grade gold of different carats)),
  • hirapo, panica. oray, dalisay, patataro (Ingles, high-carat or very fine gold),
  • pinangdan (Ingles, gold thread),
  • rauaraua (Ingles, filigree work in gold),
  • patanao (Ingles, gold earring),
  • apis (Ingles, to separate gold from sand or grit),
  • bare (Ingles, to barter two tael of low-carat gold with one tael of fine gold),
  • hinolog (Ingles, very impure gold),
  • pasaua (Ingles, gold choker),
  • rite (Ingles, gold pegs in teeth)

Sarô pang reparo sa Vocabulario niya iyo na dakulon pang mga katagang Bikol an ikinaag niyang pakahulogan sa mga terminong Kastila na dai niya man ikinaag na mayor na entri. Halimbawa kaini iyo an cataga (word, palabra); amoc-amoc (pinong alon); tocda (imbensyon, mukna'); pasib (premio, award); habla (pagsumbong sa korte). Makukua sana ini sa porsyon kan Espanol-Bikol alagad komo entri sa mga pahinang Bicol-Espanol, mayo sinda nakatala'.

Literaryong paggamit nin mga taramon nareparo ni Lisboa[liwaton | liwaton an gikanan]

An Vocabulario ni Lisboa, sarô pa, nagtaong gayong panandaan na an mga gugurang na Bikolnon maray magberso o magtokda nin mga literaryong komposisyon. Pinagtandaan ni Lisboa an mga pang-rawitdawit na mga tataramon, na saiyang minamarkahan sa mga siring na panaram: sirve solo para sus composiciones o coplas. Gamit sana daa sa pagberso o pagrawitdawit nin mga taramon.

Mga halimbawa kaini iyo an mga minasunod: honognan/bonsale (harong), muraca (aki), tabonton (halat), tigamba (tokad), bantiris (gapo), irabong (abay), yrago(serpiente), siguin (arahit), orogan (langit), bontooan (bukid).

Pakagibo kan Vocabulario[liwaton | liwaton an gikanan]

Tibaad natural nang may mga kakundian an pakagibo kan Vocabulario huli na lang gayod sa makuring sitwasyon sa pag-imprenta kadtong panahon.

Inot na kakulangan iyo an mayong toltol na "padoon" sa pagsayod kan mga tataramon kun baga ini pahuros, pa-ogdo' o nataong doon sa enotan na silaba. Halimbawa, dai maaraman kun an entri niyang cuyog boot sabihon idtong sira o magsunod sa ibinoboot. An ortograpiya pang ginamit si sa Kastilang paagi, kaya an rawitdawit nakasurat rauitdauit, an dangog, nakasurat dagnog na may kurit sa itaas kan "gn", an orog-orog (komposisyon literaryo, berso), nakasurat orogorog.

Siring man an pagkasurunod kan letra sinunod kan sa lumang Kastila asin sa parteng ini nasala siya, o si pag-imprenta nasala an pakasunod kaini-- p. 276, PANGPANG -- MAANGSO' -- PANHINOLAY; P. 177, HIYANGTA--- HILAP--- HILAO.

Pag-abot sa porsyon na Español-Bicol, dai nag'aayog sa modernong pagsusurat nin diksyunaryo. Si Lisboa dai nagkaag kan saro-saro na katagang Español na natatampadan kan Bikol na kaagid kahulogan. Arog kani siring an saiyang ginibo:

  • apegar el fuego con agua sigbo
  • apartar unas cosas de otros laenlaen
  • culebras verdes, que no se dañosos alimbosogon
  • presentarse delante de el juez habla

Pagponpon kan mga katagâ na iginuhit sa Vocabulario ni Lisboa[liwaton | liwaton an gikanan]

Dakula ining isyu ta an iba nagsasabi na kadakulan kan mga katagang tinipon ni Lisboa naghale daa sa Rinconada ta nag-estar daa nin haloy duman. Partikularmente nadestino talaga siya sa Oas asin sa Polangui. An iba nagsabi na nag-estar pa daa siya sa Nabua.

Mala ta ini an sinurat ni Jaime T. Malanyaon sa libro niyang ISTORYA KAN KABIKOLAN (p. 507) "Si Lisboa nangagin padi sa Oas, Polangui asin Nabua kaya an mga Bikol na tataramon hale sa rinconada". Kan 1990 si Malanyaon sinurat an Tambobong Nin Mga Piniling Tataramon sa Bikol pinag-tawan doon an paggamit kan Naga Bikol."

Si Malanyaon taga-Calabanga, Camarines Sur alagad kan panahon niya dai pa on-line an obra ni Lisboa asin mayo pang nakamaan na mahingutong gayo an ginibo niya maliban ki Malcolm Mintz na inadalan na husto an lenggwaheng bikol asin guminibo siya nin haros sangkap na diksyunaryo kan bikol na nagguno pa ngani sa trabaho ni Lisboa.

Pero kun maanan na maray an Vocabulario ni Lisboa, maririsa na nagkukua siyang mga tataramon bako sa Rinconada kundi sa paralibot kan Naga. Nasasambit niya parati sa mga ehemplo an Canaman, Quipayo, Naga, Paniquian (Panicauson), Milauod (Milaor), Minalabag (Minalabac) Camarines sur], asin Ysarog pero dai lamang matumoyan an mga lugar sa Oas, Polangui o Nabua. Nabanggit an Albay asin Camalig huli sa bulkan Mayong asin an Buhi huli sa tabyos.

Ikaduwa an mga ehemplong panhinulay niya ginagamit an SI (arog kan si manok, si bagas...) siring sa mababasa sa pahina 223, 300, 303, 396, 399 (hlbwa: Ta dao ta nalignauan mo si togon co saymo?}, bagay na an Rinconada an gamit sana SO/SU.

An lohika igdi dai magamit kan estruktura kan lenggwahe manta na makua nin bokabularyo sa ibang dyalekto o lenggwahe.

An orihinal na Vocabulario ni Lisboa[liwaton | liwaton an gikanan]

Dakulang hapot kun nahira sa dati gibo huli ta nagadan si Lisboa taon 1628. Enot naimprenta ini 1728/1754. Labing sarong siglo pakagadan niya na an obra niya nakahiling liwanag. Ika-duwang edisyon pinalagda kan 1865 ni Obispo Francisco Gainza sa paimprentahan kan Unibersidad kan Sto. Tomas.

Alagad, an editor, siisay man siya, nagboot na magdugang nin mga entri na mayo man dati gayod ikinaag ni Lisboa. Sarong risang-risang ehemplo kaini an pagkaag kan panhinolay duman sa entri na "Bognag" (bungag), "Hay una de estalcalitas en el monte Colapnitan visitada por europeos en 1860 y 61." Si Lisboa dai man masasambitan an pagbisita ni Feodor Jagor sa lungib Kolapnitan duman sa Libmanan ta nangyari ini mga 200 na taon nang naglihis sa panahon niya.

Sa mga indikasyon, may mga ehemplo asin ilustrasyon na maririsa na dinugang na sana sa pagpaliwanag kan mga kahulogan kan mga katagang napalaman sa Vocabulario. Enot, may mga paliwanag na manongod sa mga doktrina kristyana an ikinaraag. Ikaduwa, igwa nang magkapirang mga kataga na kastila an sinasabi parte na kan bokabularyong bikol. Ano parte na ini kan Bikol mga kaamayan pa kan 1600?

Halimbawa:

p. 45. ganso, ave conocida. gangsa p. 100 vandera, bandera'

Kaipohan pang maray na hingutohan an Vocabulario ngani makua an mga simbag sa mga bagay na mayo pang kalinawan.

Mga panluwas na takod[liwaton | liwaton an gikanan]

Toltolan[liwaton | liwaton an gikanan]

  1. Sinapi sa Biblioteca Nacional de Espana
  2. Sinapi sa UMICH Digital Library
  3. Realubit, Translating Vocabulario de la Lengua Bicol
  4. W.E.Retana, 1862-1924.La imprenta en Filipinas: adiciones y observaciones á la Imprenta en Manila de D. J. T. Medina; por W. E. Retana. American Philosophical Society. Library. Madrid: [Impr. de la viuda de M. Minuesa de los Ríos], 1899.p. 200, p. 248.
  5. Robertson, James Alexander,1873-1939. Bibliography of the Philippine Islands. Cleveland, Ohio.: The a.H. Clark Company, 1908. p. 235.
  6. http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/AEZ4803.0001.002/236?rgn=full+text;view=image;q1=pablo+rojo Edisyon 1754

Ginunuan[liwaton | liwaton an gikanan]

Vocabulario de la Lengua Bicol. Marcos de Lisboa, Manila. 1865. Mga kopya kaini makukua sa Museo Conciliar de Nueva Caceres (sa Seminario), sa Museo kan University of Nueva Caceres asin sa University of Sto. Tomas.