Diyalektong Iyo

Iyo dialect
Iyo dialect
Iyo-ben
Subo sa	Hapon
Rehiyon	Ehime
Pamilya nin Tataramon	Haponiko Hapon Sulnopan na Hapon Shikoku Iyo dialect; ; ; ;
Mga kodigo nin tataramon
ISO 639-3	–
Glotologo	iyob1237
IETF	ja-u-sd-jp38

An diyalektong Iyo (伊予弁, Iyo-ben) kan Hapon na pigtataram kan mga tawo gikan sa Prepektura nin Ehime sa Hapon. An pangaran sarong tada kan makasaysayan na pangaran kan lugar nin Ehime, Probinsya nin Iyo.

An mga aksento medyo nagkakaiba-iba sa heograpiya sa laog kan prepektura. An lugar sa habagatan partikularmenteng naimpluwensiyahan kan diyalektong Kyūshū, mantang an katahawan asin subangan na mga distrito igwa nin mga aksentong kapareho kan Diyalektong Kansai.

Mga Katangian

An diyalektong Iyo igwa nin kadakol na mga karakteristiko na nagpapalaen kaini sa pamantayan na gramatika kan Hapon.

An ya (や) minasalida sa da (だ) bilang an simpleng pormang atributibong copula, arog kan mga diyalekto kan Hakata asin Kansai
An ken (けん) minasangli nin kara (から) arog kan "huli ta".

An yaken (やけん) an ginagamit imbes na dakara (だから)".

An oru (おる) minasalida sa iru (いる) bilang panhiro na "maging" para sa mga bagay na may buhay sa kaswal na paggamit

Ini minagiya sa duwang alternatibong konhugasyon kan padagos na porma (～ている -te iru):

-toru (～とる) iyo an kontraksyon kan -te oru
V-stem + -yoru (～よる) sarong pag-ulog-ulog kan oru

Halimbawa: "Ano an ginigibo mo?" (何してるの？ nani shiteru no? sa panusugan na Hapon) nagigin arin man sa

nani shitoru no? (何しとるの？) o
nani shiyoru no? (何しよるの？)

n (ん) bilang sarong kontraksyon kan sentence-final na "no" (の)

Halimbawa: An ikaduwang "Ano an ginigibo mo?" sa itaas, "nani shiyoru no?" parateng pigkokontrata sa "nani shiyon?" (何しよん？) o "nani shon?" (何しょん？).

An "ya" asin "wai" (わい) pwedeng magin mga partikulo sa huring pangulayan na may pagduon, arog kan "yo" (よ).
An mga negatibong potensyal na porma ("dai pwedeng X") minsan ipinapahayag bilang yō + V-neg. (yō sarong alternatibong porma kan 良く yoku na nag-agi sa u-onbin na makukua sa kadakol na mga diyalektong sulnopan na Hapon, literal ining "marahay/parateng dai X")

Halimbawa: "Dai kayang gibohon" (できない dekinai sa panusugan na Hapon) nagigin yō sen (ようせん）

"Dai pwedeng magduman" (行けない ikenai sa panusugan na Hapon) nagigin yō ikan （よう行かん)

Lalo na sa mga gurang, an kogai (こがい), sogai (そがい), asin dogai (どがい) ginagamit para sa "ini (klase nin~)", "iyan (klase nin~)", asin "arin (klase nin~)", sunod-sunod (konna こんな, sonna そんな, donna　どんな sa panusugan na Hapon).
An zonamoshi (ぞなもし) iyo an pinakabantog na partikulo sa huring pangulayan kan diyalektong Iyo huli sa paggamit kaini sa Botchan, sarong bantog na nobela ni Natsume Sōseki, alagad an paggamit kaini lihis na sa panahon.

Mga pagkakaiba-iba sa rehiyon

An mga pattern na ini kadaklan makukua sa rehiyon kan Nanyo (habagatan): An *ga (が) minasalida sa no (の) sa nagkapirang konteksto:

"Explanatory/inquisitive no" — "Ano an ginigibo mo?" (何してるの？ nani shiteru no? sa panusugan na Hapon) nagigin nani shiteru ga? (何してるが？)

Sa kombinasyon kan alternatibong porma kan padagos na nasambit sa itaas, ini parati na pigtatradusir bilang nani shiyoru ga? (何しよるが？)

"Maski an -noni" (～のに) — "Alagad iyan an sinabi mo!" (そう言ったのに！ sō itta noni! sa panusugan na Hapon) nagigin sō itta gani! (そう言ったがに！)

Urog na sa Yawatahama, an -teya (てや) sarong emphatic suffix, parati nahihiling sa "sōteya" (そうてや) na katumbas kan sōdayo (そうだよ)

Ini pighuhuna na sarong kontraksyon sa mga linya kan sō ya to itta ya → sō yatte ya → sōteya

Talataramon

An iba sa mga talataramon sa diyalekto madaling masabutan kan mga parataram kan panusugan na Hapon, alagad kadakol na mga bagay an magkaiba na gayo na nagigin rason nin dakulang karibarawan. An halimbawa na parating pig-aalok kan mga lokal iyo an kaku かく, "magbalyo/magdara". Halimbawa, pwedeng gamiton ini sa konteksto kan sarong klase—"Ibalyo an saimong lamesa" (机をかいて tsukue o kaite). Dai ini masabutan kan sarong bakong lokal; an sarong parataram nin panusugan na Hapon maiinterpretar ini bilang "magkurit nin lamesa" o "gasgasan an saimong lamesa".

Talataramon kan diyalektong Iyo
Diyalektong Iyo	Panusugan na Hapon	Bikol Sentral
いぬ (inu)	去る	maghale
かく (kaku)	担ぐ	magdara/mag-abaga
おらぶ (orabu)	叫ぶ	magkurahaw
行きし	行く途中	presenteng pasiring/nasa ruta
帰りし	帰る途中	presenteng nagbabalik
帰ってこーわい	帰ります	magbalik/Umuli
行ってこーわい	行ってきます	"mahali/maduman na ako"
かまん (kaman)	良い/構わない	mar[h]ay
もげる(mogeru)	はずれる (hazureru)	dapat na putolon an koneksyon/magdiskoneksyon
つい (tsui)	同じ/いっしょ (issho)	pareho/parehas/agimba
たいぎぃ (taigii)	しんどい/面倒くさい (shindoi)	nakakapagal/nakakapurisaw
ぬくい (nukui)	あたたかい (atatakai)	maimbong
むぐ (mugu)	むく (muku)	mag-ubak, magpanit

Mga toltolan

Takao Kitō, Atsushi Shimizu (2002). Kyō no Iyo-ben: Iyo gogaku no tame ni. Aoba tosho Publishing. ISBN 4-900024-59-7

Mga panluwas na takod

IkataWiki: Iyo dialect - Analysis of Iyo dialect grammar
Iyo dialect dictionary (Hapon)
Vocabulary list (Hapon)