Jump to content

Kunduz

Gikan sa Bikol Sentral na Wikipedia, an talingkas na ensiklopedya
Kunduz

کندز
قندوز
Syudad
Kunduz is located in Apganistan
Kunduz
Kunduz
Kinamumugtakan sa Apganistan
Kunduz is located in Bactria
Kunduz
Kunduz
Kunduz (Bactria)
Kunduz is located in Sulnopan asin Katahawan na Asya
Kunduz
Kunduz
Kunduz (Sulnopan asin Katahawan na Asya)
Tagboan: 36°43′43″N 68°52′5″E / 36.72861°N 68.86806°E / 36.72861; 68.86806Tagboan: 36°43′43″N 68°52′5″E / 36.72861°N 68.86806°E / 36.72861; 68.86806
Country Afghanistan
ProbinsyaProbinsya nin Kunduz
DistritoDistrito nin Kunduz
First mention329 BCE
Hiwas
 • kabilugan11,206 ha (27,691 acres)
 • Kadagáan112 km2 (43 sq mi)
Elebasyon351 m (1,152 ft)
Populasyon
(2020-2021)[2]
 • kabilugan1,136,677
 An kabilugan na populasyon pigtatantya
Sona nin orasUTC+4:30 (Oras sa Apganistan)
Kodigo postal
35XX
Panginot na tataramon
KlimaBSk

An Kunduz,[lower-alpha 1][lower-alpha 2] bisto man sa apod na Qunduz, sarong syudad sa amihanan na Apganistan asin kapitolyo kan probinsya nin Kunduz. An syudad igwa nin kinakarkulong populasyon na mga 268,893 kan 2015, na naggigibo kaini na haros ikapitong pinakadakulang syudad kan Afganistan, asin an pinakadakulang syudad sa amihanan-subangan na Apganistan.[2] An Kunduz yaon sa makasaysayan na rehiyon nin Tokharistan kan Bactria, harani sa pagsasaro kan Salog Kunduz sa Salog Khanabad. An Kunduz konektado sa paagi nin mga haywey na may Kabul sa subangan, Mazar-i-Sharif sa sulnopan, asin Badakhshan sa subangan. An Kunduz konektado man sa Dushanbe sa Tajikistan sa amihanan, sa paagi kan Afghan dry port kan Sherkhan Bandar. An syudad na ini bantog sa Afganistan huli sa saiyang produksyon nin pakwan.

Puon kan 2015, an paggamit kan daga kan siyudad (sa laog kan linderos kan munisipyo) kadaklan agrikultural (65.8% kan kabilugan na hiwas). An residensyal na daga minabilog nin haros kabanga kan 'itinogdok' na lugar nin daga (48.3%) na may 29,877 na mga istaran. An institusyonal na daga minabilog nin 17.9% kan paggamit kan daga na itinogdok, huli ta an palayugan yaon sa laog kan linderos kan munisipyo.[1]

Ginikanan-na-ngaran

[baguhon | baguhon an source]

An Kunduz pigbibiaba man kun minsan (rinomano) bilang Kundûz', Qonduz, Qondûz, Konduz, Kondûz, Kondoz, o '''' Qnduz. An pangaran kan syudad kinua sa Persyanong tambalan na kohan dež, boot sabihon "daan/suanoy na kuta".[3]

Kasaysayan

[baguhon | baguhon an source]

An Kunduz iyo an lugar kan suanoy na syudad nin Drapsaka. Ini sarong dakulang sentro nin Budismo na pag-adal asin mauswag na gayo kan ika-3 siglo AD.

An syudad dati inaapod na Aornos. (Bactrian: οαρνο, rinomanisado: warn)[4] asin sa huri Walwalij[5] o Varvaliz, sarong tambalan kan daan na pangaran na Warn asin Bactrian: λιζο, rinomanisado: lizo, lit. 'kuta'.[6] An pangaran na Kuhandiz nagpoon na gamiton poon pa kan panahon nin Timurid.

Kan ika-18 asin ika-19 na siglo ini an kabisera kan sarong kanato na Usbek na nakaabot sa pinakadakulang lakbang kaini, poon Balkh sagkod sa mga Bukid nin Pamir, sa panahon kan paghadi ni Murad Beg–1858). Naatubang ni Murad Beg an pagluya kan saiyang estado pagkatapos na madaog ni Dost Mohammad Khan..[7] Pagkagadan ni Murad, an khanate nagluya asin sa kahurihurihi nasakop kan Apganistan kan 1859.[8]

Kan amay na ika-20 siglo, sa tanga nin 100 asin 200,000 na mga Tadyik asin Usbek an nagdulag sa pagsakop kan saindang dagang tinuboan kan Pulang Hokbo kan Rusya asin nag-erok sa amihanan na Apganistan.[9]

Kan amay na ika-20 siglo, sa irarom kan pamamayo ni Sher Khan Nashir, an Kunduz nagin saro sa pinakamayaman na probinsya kan Apganistan. Ini huli sa pagmukna ni Nasher kan Spinzar Cotton Company, na padagos na nag-eeksister sa Apganistan pagkatapos kan gera. Sa pinakahalangkaw na punto kaini, an Spinzar Cotton Company nag-empleyo nin 5,000 katawo nin bilog na panahon. An Kunduz iyo an pinaka-importanteng probinsya sa agrikultura na nagpoprodusir nin trigo, bagas, millet, asin iba pang mga produkto asin nakua an bansag na "an pugad kan nasyon."[10]

ika-21 siglo

[baguhon | baguhon an source]
Kabukidan sa Kunduz, 2005

An Kunduz iyo an sentro kan mga probinsya sa amihanan-sirangan asin nasakop kan Taliban kan 1997. Ini an huring mayor na syudad na kapot kan Taliban bago ini bumagsak sa mga pwersa kan Afghan Northern Alliance na suportado kan Estados Unidos kan 26 Nobyembre 2001. Durante kan tig-init kan 2015, an Taliban nag-abante asin sinalakay an syudad, na nagresulta sa sarong laban para sa kontrol kan syudad laban sa mga pwersa kan Apganistan. Manampulong ribong mga habitante an nawara sa saindang harong huli sa ralaban.[11][12][13] Kan 28 Setyembre 2015 an bandera kan Taliban itinaas giraray sa sentro kan syudad asin an Taliban nakapagsakop kan bilanggoan kan syudad asin nakapagpatalingkas nin kadakol na mga preso.[14][15] Kan 3 Oktubre 2015, sarong United States Air Force AC-130U gunship inatake an Kunduz Trauma Center na pinapaandar kan Médecins Sans Frontières (MSF, o Doctors Without Borders). An mga Armadong Pwersa kan Apganistan nagkontra-atake asin nakapagbawi giraray kan syudad sa laog nin 15 aldaw. An Taliban nag-anunsyo na, pagkatapos na makamtan an saindang mga obheto, sinda nag-atras na sa sentro kan syudad. Si Zabiullah Mujahid, sarong tagapagtaram kan Taliban, nagsabi na an saindang mayor na obheto sa paghale sa syudad iyo na maibitaran an mga sibilyan na magadan sa mga pagsalakay sa eroplano.[16] Kan Abril 2018 an Afghan Air Force nagkondukta nin sarong airstrike na nakagadan asin nakalugad nin dinosena nin mga sibilyan sa sarong relihiyosong eskwelahan sa Kunduz.[17] Kan 31 Agosto 2019, an mga pwersa kan Taliban naglansar nin saro pang pag'atake sa syudad, na nagpoon nin sarong mayor na laban sa mga lokal na pwersa nin seguridad. Plantilya:Kasaysayan kan Afghanistan Kan 19 Mayo 2020, an Taliban ginadan an sarong pulis asin sarong sibilyan asin nalugadan an 18 iba pa sa sarong pagsabog nin bomba sa motorsiklo sa Kunduz. Kan aldaw man sanang idto, an Taliban nagprobar giraray na sakopon an Kunduz, na inatake an nagkapirang poste kan gobyerno alagad tinalikdan kan mga pwersa nin seguridad kan Afghanistan. An mga Taliban napiritan na magdulag sa syudad, na nagwalat nin sampulong gadan na bangkay.[18] Walong soldados na Apgan asin tolong sibilyan an nagadan asin 55 iba pa an nairido sa pag'atake kan Taliban.[19]

Kan 8 Agosto 2021, an Taliban bilang parte kan saindang opensiba militar sa bilog na nasyon nasakop an Kunduz, kaiba an Sar-e-Pul asin Taloqan pagkatapos kan makusog na mga bakbakan sa mga pwersa kan ANA.[20][21]

Kan 8 Oktubre 2021, sarong militante kan ISKP nagpaputok nin sarong suicide vest na nagpupuntirya sa mga parasamba nin shia sa Gozar-e-Sayed Abad Mosque, na nakagadan nin 50+ katawo asin nakalugad nin labing 100.

Heograpiya

[baguhon | baguhon an source]

An Kunduz estratehikong namumugtak sa mayor na amihanan-habagatan na tinampo na nagkokonektar sa Kabul pasiring sa Tayikistan, asin sirangan-sulnupan nin Mazar-i-Sharif pasiring sa Taloqan asin Fayzabad.

Klima

[baguhon | baguhon an source]

An Kunduz igwa nin malipot na semi-arid na klima (Klasipikasyon kan klima kan Köppen BSk) na may mainit na tig-init asin malipot na tiglipot. An pag-uran sa pankagabsan hababa apwera sa Enero sagkod Abril, na an mga tig-init haros pirming daing uran.

Datos kan klima para sa Kunduz
Bulan Ene Peb Mar Abr May Hun Hul Ago Set Okt Nob Dis Taon
Record high °C (°F) 21.2
(70.2)		 25.0
(77.0)		 32.8
(91.0)		 38.9
(102.0)		 42.2
(108.0)		 46.2
(115.2)		 45.3
(113.5)		 44.2
(111.6)		 39.2
(102.6)		 39.4
(102.9)		 28.4
(83.1)		 21.6
(70.9)		 46.2
(115.2)
Average high °C (°F) 6.3
(43.3)		 9.5
(49.1)		 15.8
(60.4)		 23.0
(73.4)		 29.8
(85.6)		 37.3
(99.1)		 39.0
(102.2)		 36.9
(98.4)		 31.8
(89.2)		 24.5
(76.1)		 16.0
(60.8)		 9.7
(49.5)		 23.3
(73.9)
Daily mean °C (°F) 1.6
(34.9)		 4.4
(39.9)		 10.4
(50.7)		 17.2
(63.0)		 22.9
(73.2)		 29.3
(84.7)		 31.3
(88.3)		 29.2
(84.6)		 23.9
(75.0)		 16.9
(62.4)		 9.5
(49.1)		 4.4
(39.9)		 16.8
(62.1)
Average low °C (°F) −2.4
(27.7)		 0.0
(32.0)		 5.7
(42.3)		 11.6
(52.9)		 15.7
(60.3)		 20.9
(69.6)		 23.3
(73.9)		 21.5
(70.7)		 16.3
(61.3)		 10.6
(51.1)		 4.1
(39.4)		 0.0
(32.0)		 10.6
(51.1)
Record low °C (°F) −22.7
(−8.9)		 −23.1
(−9.6)		 −11.8
(10.8)		 −2.1
(28.2)		 4.2
(39.6)		 12.5
(54.5)		 15.7
(60.3)		 12.6
(54.7)		 3.5
(38.3)		 −2.0
(28.4)		 −9.8
(14.4)		 −20
(−4)		 −23.1
(−9.6)
Average precipitation mm (inches) 44.0
(1.73)		 56.5
(2.22)		 76.7
(3.02)		 54.4
(2.14)		 29.8
(1.17)		 0.1
(0.00)		 1.3
(0.05)		 0.3
(0.01)		 0.1
(0.00)		 7.3
(0.29)		 23.7
(0.93)		 28.4
(1.12)		 322.6
(12.68)
Average rainy days 5 6 11 10 9 1 1 0 0 3 5 6 57
Average snowy days 5 4 2 0 0 0 0 0 0 0 1 2 14
Average relative humidity (%) 80 75 75 71 54 31 28 29 32 44 63 76 55
Mean monthly sunshine hours 114.4 114.6 158.9 201.0 276.5 332.1 340.2 315.5 289.7 221.8 169.3 118.3 2,652.3
Source: NOAA (1958–1983)[22]

Demograpiko

[baguhon | baguhon an source]
Etnolinggwistika mga grupo sa Apganistan

An syudad nin Kunduz igwa nin pigtatantyang populasyon na mga 268,893 poon kan 2015.[2] An etnikong mga Pashtun minabilog kan pinakadakulang segmento, na sinusundan kan mga Usbek, mga Tadyik, Mga Arabo asin nagkapirang iba pa.[9][23][24] An Kunduz iyo an kabisera kan sarong probinsya na may manlaen-laen na gayo na kabali an mga mahalagang populasyon nin mga Pashtun, Tadyik, Usbek, Hazara, Arabo, Balochi asin Turkmen..[25]

Sa kasaysayan, kan huring parte kan ika-19 siglo an syudad kadaklan mga Tadyik na may dakulang minoriya na Usbek.[26] Alagad, bilang parte kan inisyatiba sa Pashtunisasyon sa Norteng Apganistan, an mga sunod-sunod na gobyerno kan Afghan nagpadara nin mga Pashtun sa amihanan pasiring sa Kunduz, na kinua an parehong daga na nabawi sa mga basang daga kan Kunduz asin sa ibang mga grupong bakong Pashtun.[26]

An mga Arabo sa Kunduz nagtataram nin Persyano asin Pashto, an duwang opisyal na tataramon kan Apganistan, imbes na Arabo. Alagad, sinda naghahagad nin sarong makusog na pagkakakilanlan na Arabo, base sa saindang mga ginikanan na tribo sa Arabya. Ini pwedeng magtukdo sa ikapitong siglo asin ikawalong siglo na paglipat pasiring digdi asin sa iba pang mga lugar sa Sentral na Asya kan kadakol na mga tribong Arabo hale sa Arabya sa pag-abot kan mga pananakop kan Islam sa rehiyon.[27]

Pamamayo

[baguhon | baguhon an source]
Palayugan nin Kunduz
Pagtogdok kan Afghan Business School sa Kunduz

An syudad nin Kunduz nababanga sa 8 Distrito ('Nahias') na may total na hiwas na 11,206 ektarya.[1]

An pinaka-impluwensyal na lider kan Kunduz iyo si Arif Khan, na sarong gobernador kan Probinsya nin Kunduz asin binadil gadan sa siyudad nin Peshawar, Pakistan kan taon 2000. Dai nahaloy pagkatapos kan pangyayari an saiyang tugang na si Haji Omar Khan an nagkua kan saiyang responsibilidad asin ninombrahan bilang Gobernador kan Kunduz (2000–01).

Isports

[baguhon | baguhon an source]
Mga propesyonal na koponan sa isports gikan sa Kunduz
Club Liga Isport Lugar Pigtugdas
Pamir Zalmi Shpageeza Cricket League Cricket Kunduz Cricket Ground 2021
Mawjhai Amu F.C. Afghan Premier League Football Kunduz Ground 2012

Istadyum

  • Kunduz Cricket Ground
  • Kunduz Ground

Mga bantog na tawo

[baguhon | baguhon an source]

Mga tala

[baguhon | baguhon an source]
  1. ↑ /kʊnduːz/
  2. ↑

Mga toltolan

[baguhon | baguhon an source]
  1. 1 2 3 4 "State of Afghan Cities report 2015 (Volume-II)" (in English and Dari). UN-Habitat. 2015. Archived from the original on 2021-10-26. Retrieved 2021-10-26. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  2. 1 2 3 "State of Afghan Cities report 2015 (Volume-I English)" (in English). UN-Habitat. 2015. Archived from the original on 2021-10-26. Retrieved 2021-10-26. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  3. ↑ Branch, India Army General Staff (1972). Historical and Political Gazetteer of Afghanistan (in English). Akadem. Druck- u. Verlagsanst. ISBN 9783201012720.
  4. ↑ Sims-Williams. New Light on Ancient Afghanistan. pp. 16–17.
  5. ↑ "Asien-Afrika-Institut". uni-hamburg.de. Archived from the original on 2012-05-09. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  6. ↑ Gholami, Saloumeh. Selected Features of Bactrian Grammar. p. 80.
  7. ↑ Noelle-Karimi, Christine (1997). State And Tribe In Nineteenth Century Afghanistan: The Reign Of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863). p. 84.
  8. ↑ Noelle-Karimi 1997, p. 88.
  9. 1 2 Wörmer, Nils (2012). "The Networks of Kunduz: A History of Conflict and Their Actors, from 1992 to 2001" (PDF). Stiftung Wissenschaft und Politik. Afghanistan Analysts Network. p. 8. Retrieved 2014-01-12.
  10. ↑ del Castillo, Graciana (28 January 2014). "Afghanistan's Misguided Economy". Boston Review. Archived from the original on 8 February 2014.
  11. ↑ "Afghans counter Taliban offensive in northern Kunduz province". BBC News. 21 June 2015.
  12. ↑ "Taliban and Afghan Government Dispute Status of Kunduz". New York Times. 21 June 2015. https://www.nytimes.com/2015/06/22/world/asia/taliban-and-afghan-government-dispute-status-of-kunduz.html?_r=0.
  13. ↑ "Afghanistan: Taliban advance on key northern city". The Sydney Morning Herald. 21 June 2015.
  14. ↑ "Taliban 'seize half' of Afghanistan's Kunduz city". BBC. 28 September 2015. https://www.bbc.com/news/world-asia-34377565.
  15. ↑ "Afghan Taliban seize northern city center in major attack". Reuters. 2015-09-28. https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-attack-idUSKCN0RS0A820150928.
  16. ↑ "Taliban admit Kunduz withdrawal". BBC News. 13 October 2015. Retrieved 8 April 2018.
  17. ↑ "Carnage as airstrike hits boy's[sic school in Taliban territory"]. cbs/AFP. 3 April 2018. https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-airstrike-kunduz-dashte-archi-district-kabul-says-taliban-hit/.
  18. ↑ "Motorbike bomb, fighting claim 12 lives in Afghanistan's Kunduz province". www.xinhuanet.com. May 19, 2020. Archived from the original on 20 May 2020. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  19. ↑ "Eight Afghan soldiers die fighting off Taliban attack on key city". May 19, 2020. Archived from the original on 12 April 2021. Retrieved 28 May 2020 – via au.news.yahoo.com/. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  20. ↑ Gibbons-Neff, Thomas (8 August 2021). "The Taliban seize Kunduz, a major city in northern Afghanistan.". The New York Times. https://www.nytimes.com/2021/08/08/world/asia/afghanistan-taliban-kunduz.html.
  21. ↑ Latifi, Ali. "Taliban captures Kunduz, third provincial capital in three days". Al Jazeera. Retrieved 8 August 2021.
  22. ↑ "Kunduz Climate Normals 1958-1983". National Oceanic and Atmospheric Administration. Archived from the original on 7 May 2024. Retrieved 25 December 2012. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  23. ↑ "Kunduz Province" (PDF). Program for Culture & Conflict Studies. Naval Postgraduate School. Archived from the original (PDF) on 2 October 2012. Retrieved 2014-01-12. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  24. ↑ "2003 National Geographic Population Map" (PDF). Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, University of Nebraska Omaha; Matthew S. Baker, Stratfor. National Geographic Society. 2003. Archived from the original (PDF) on 27 February 2008. Retrieved 18 June 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  25. ↑ Bleuer, Christian (1 January 2012). "State-building, migration and economic development on the frontiers of northern Afghanistan and southern Tajikistan". Journal of Eurasian Studies 3 (1): 69–79. doi:10.1016/j.euras.2011.10.008.
  26. 1 2 Bleuer, Christian (2012-01-01). "State-building, migration and economic development on the frontiers of northern Afghanistan and southern Tajikistan". Journal of Eurasian Studies 3 (1): 69–79. doi:10.1016/j.euras.2011.10.008. ISSN 1879-3665.
  27. ↑ Barfield, T.J. (1981), The Central Asian Arabs of Afghanistan: Pastoral Nomadism in Transition, University of Texas Press, ISBN 9780292710665[permanent dead link]

Urog pang mababasq

[baguhon | baguhon an source]
  • Dupree, Nancy Hatch (1977): An Historical Guide to Afghanistan. 1st Edition: 1970. 2nd Edition. Revised and Enlarged. Afghan Tourist Organization.
  • Thomas J. Barfield, The Central Asian Arabs of Afghanistan: Pastoral Nomadism in Transition. 1982.

Mga panluwas na takod

[baguhon | baguhon an source]
Kinua sa "https://bcl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kunduz&oldid=298626"