Jump to content

Mga tataramon na Indo-Iranyo

Gikan sa Bikol Sentral na Wikipedia, an talingkas na ensiklopedya
Indo-Iranyo
Indo-Iraniko (Aryan)
Heograpikong
Pagkakaheras		Habagatan, Katahawan, Sulnopan na Asya asin Kawkasus
Panlinguwistikong pagtitipoIndo-Europeo
  • Indo-Iranyo
Protong TataramonProto-Indo-Iranyo
Mga pang-irarom na
pagkakabaranga
ISO 639-5iir
Glottologindo1320[2]
{{{mapalt}}}
Pagkakaheras kan mga tataramon na Indo-Iranyo
Tsart na nagklasipikar kan mga tataramon na Indo-Iranyo sa laog kan pamilya nin mga tataramon na Indo-Europeo

An mga tataramon na Indo-Iranyo, midbid man sa mga tataramon na Indo-Iraniko,[3][4] minabilog kan pinakadakulang sanga kan pamilya nin mga tataramon na Indo-Europeo. Kaiba digdi an labing 300 na tataramon,[5][6] na pigtataram kan mga 1.7 bilyon na parataram sa bilog na kinaban, na kadaklan sa Habagatan na Asya, Sulnopan na Asya asin mga parte kan Katahawan na Asya.

An mga tataramon na Indo-Iranyo nababanga sa tolong mayor na sanga: Mga tataramon na Indo-Aryan, Iranyo (o Iraniko[7]), asin Nuristani. An tataramon na Badeshi nagdadanay na dai naklasipikar sa laog kan sangang Indo-Iranian. An pinakadakulang tataramon na Indo-Iranyo iyo an tataramon na Hindustani (na kan huri nababanga sa Hindi asin Urdu).[8]

An mga lugar na may mga tataramon na Indo-Iranyo minapoon sa Europa (Romani) asin an Kawkasus (Ossetyo, Tat, Talysh), pababa sa Mesopotamya asin sirangan na Anatolya (Kurdo, Zaza),[9][10][11] an Levant asin Amihanan na Aprika (Domari),[12] asin Ampas kan Iran, pasiring sa sirangan pasiring sa Xinjiang (Sarikoli) asin Assam (Assames), asin sa habagatan sa Sri Lanka (Sinhala) asin an Maldiba (Maldibyo), na may mga sanga na minaabot sagkod sa Osyanya asin sa Karibeyan para sa Fiji Hindi asin Hindustaning Karibeyan sunod-sunod. Dugang pa, igwa nin darakulang komunidad nin mga parataram nin Indo-Iranyo sa Amihanan-sulnopan na Europa, Amihanan na Amerika, Osyanya, Subangan na Aprika, Habagatan na Aprika, Karibeyan, asin Golpo nin Persya.

Ginikanan-ngaran

[baguhon | baguhon an source]

An panagang mga tataramon na Indo-Iranyo nanonongod sa ispektrum kan mga tataramon na Indo-Europeo na pigtataram sa rehiyon na Subangan na Asya kan Eurasya, na minapoon sa subkontinente kan Indya (kun sain pigtataram an sangang Indo-Aryan, inaapod man na Indiko) sagkod sa Ampas nin Iran (kun sain pigtataram an sanga kan Iran, inaapod man na Iraniko).Kan huri nadayag na an mga tataramon na Nuristani pigtataram man sa napapasuway na rehiyon kan Nuristan, na haros namumugtak sa interseksyon kan mga rehiyon na ini.

Midbid man an sanga na ini bilang mga tataramon na Aryan, na pigtutukdo an mga tataramon na pigtataram kan mga tawong Aryan, kun sain an terminong Aryan pigkokonsidera bilang etnokultural na pag-apod sa sadiri kan mga suanoy na Indo-Iranyo. Ngunyan, an terminong Aryan sa pankagabsan piglilikay, huli sa pighihiling na negatibong kabootan na may koneksyon sa Aryanismo.

Karayarayan

[baguhon | baguhon an source]

Nasa ibaba an pinahalipot na iskema nin karayarayan o klasipikasyon kan mga tataramon na Indo-Iranyo. An tataramon na Badeshi nagdadanay na dai naklasipikar sa laog kan sangang Indo-Iranyo.

Pinaghalian

[baguhon | baguhon an source]

An gabos na tataramon na Indo-Iranian pwedeng masubaybayan pabalik sa sarong hipotetikal na tataramon na ginikanan: an Proto-Indo-Iranyo, na iyo an pinagtogdok liwat na proto-tataramon tanganing irepresentar an pinakabagong punto kun sain an gabos na modernong aldaw na mga tataramon na Indo-Iranyo pinagsararo pa man giraray. An Proto-Indo-Iranyo, sa ibong na lado, pigklasipikar na kabali sa pamilya nin tataramon na Indo-Europeo, na sa kahurihurihi minabalik sa tataramon na Proto-Indo-Europeo.

Sa kasaysayan, an mga parataram nin Proto-Indo-Iranian pighuhuna na orihinal na pigtutukdo an saindang mga sadiri gamit an pighirahay na gamot na Proto-Indo-Iranyo *Áryas, kun sain ini nagkukua nin mga termino arog kan Aryavarta (Sanskrito: आर्यावर्त, lit. Kadagaan kan mga Aryan), Airyanem Vaejah (Avestan: 𐬀𐬌𐬭𐬌𐬌𐬀𐬥𐬆𐬨⸱𐬬𐬀𐬉𐬘𐬀𐬵, lit. Paghiwas kan Arya), Alanya (*Aryāna), Iran (*Aryānām),[13] asin "Aryan".[14][15]

An mga nagtataram nin Proto-Indo-Iranyo pankagabsan na asosyado sa kulturang Sintashta,[16][17][18] na pighuhuna na nagrerepresentar nin paglipat pasiring sa sirangan kan mga tawo gikan sa kulturang Corded Ware,[19][20][21][22] na, sa ibong na lado, pigtutubodan na nagrerepresentar nin mas amay na pagbalyo pasiring sa sulnopan kan mga tawong may relasyon sa Yamnaya gikan sa sona kan Pontic–Caspian steppe pasiring sa teritoryo kan mga kulturang Europeo kan huring Neolitiko, na posibleng dara an tataramon na Proto-Indo-Europeo.[23][24] Alagad, an eksaktong henetikong relasyon sa pag-ultanan kan kulturang Yamnaya, kulturang Corded Ware asin kulturang Sinthasta dai pa malinaw.[25][26]

An pinakainot na bistado na mga karwahe nakua sa mga lubungan nin Sintashta, asin an kultura pigkokonsidera na sarong makusog na kandidato para sa ginikanan kan teknolohiya, na naglakop sa bilog na Daan na Kinaban asin nagkaigwa nin importanteng papel sa suanoy na pakikilaban.[27][28][29][30] Igwa nin haros sarong heneral na pagkakaoroyon sa mga iskolar na an kulturang Andronovo, an kasalihid kan kulturang Sintasha, sarong kulturang Indo-Iranyo.[31][16] Sa presente, duwa sanang sub-kultura an pigkokonsiderar na parte kan kultura kan Andronovo: an mga kulturang Alakul asin Fëdorovo.[32] An kulturang Andronovo pigkokonsiderar bilang sarong "padagos na diyalekto nin Indo-Iraniko", na may huri na pagkabaranga sa pag-ultanan kan mga tataramon na Iranyo asin Indo-Aryan.[33] Alagad, susog ki Hiebert, an pagpahiwas kan Bactria–Margiana Archaeological Complex (BMAC) pasiring sa Iran asin sa gilid kan Indus Valley iyo an "pinakamarahay na kandidato para sa sarong arkeolohikong korelasyon kan pagpamidbid kan mga parataram nin Indo-Iranyo sa Iran asin Habagatan na Asya",[34] sa ibong kan kawaran kan mga karakteristikong lolobngan na gibo sa kahoy kan kapatagan sa Haraning Sirangan,[35] o sa habagatan kan rehiyon sa pag-ultanan kan Kopet Dag asin Pamir-Karakorum.[36][lower-alpha 2] Inaako ni J. P. Mallory an mga kadepisilan sa paggibo nin kaso para sa mga pagpahiwas gikan sa Andronovo pasiring sa amihanan na Indya, asin na an mga pagprobar na ikonektar an mga Indo-Aryan sa mga lugar arog kan mga kulturang Beshkent asin Vakhsh "nakakakua sana kan [[mga Indo-Iranon|Indo-Iranyo pasiring sa Sentral na Asya, alagad bako sagkod sa mga tukawan kan mga Meden, Persyano o Indo-Aryan". He has developed the Kulturkugel (lit. Siya an nagmukna kan Kulturkugel (literal translation) {an modelong bala kan kultura) na an mga Indo-Iranyon nagsasakop kan mga ugaling kultural kan BMAC, alagad pigpepreserbar an saindang tataramon asin relihiyon mantang nagbabalyo pasiring sa Iran asin Indya.[38][34]a.[38][34]

Mga tala

[baguhon | baguhon an source]
  1. ↑ An ikaapat na independiyenteng sanga, an Dardiko, dati nang pigposisyon, alagad an mga bagong iskolar sa pankagabsan nagbubugtak kan mga tataramon na Dardiko bilang mga suanoy na kaapil kan sangang Indo-Aryan[1]
  2. ↑ Sinasabi ni Sarianidi na "an direktang datos arkeolohiko hale sa Bactria asin Margiana nagpapahiling na mayong ano man na pagduda na an mga tribong Andronovo nakalaog sa pinakahababa na sokol sa mga oasis kan Baktiya asin Margyo".[37]

Mga toltolan

[baguhon | baguhon an source]
  1. ↑ Bashir, Elena (2007). "Dardic". In Jain, Danesh; Cardona, George. The Indo-Aryan languages. Routledge. p. 905. ISBN 978-0-415-77294-5. An 'Dardic' sarong heograpikong pantahob na termino para sa mga tataramon na Amihanan-sulnopan na Indo-Aryan na […] nagtalubo nin mga bagong karakteristiko na iba sa mga tataramon na IA kan tanayad na Indo-Gangetiko. Dawa ngani an mga tataramon na Dardiko asin Nuristani (dati 'Kafiri') dating pinaggrupo, si Morgenstierne (1965) nag-establisar na an mga tataramon na Dardiko na Indo-Aryan, asin na an mga tataramon na Nuristani minabilog nin sarong separadong subgrupo kan Indo-Iranyo.
  2. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Indo-Iranian". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  3. ↑ Mahulkar, D. D. (1990). Pre-Pāṇinian Linguistic Studies. Northern Book Centre. ISBN 978-81-85119-88-5.
  4. ↑ Puglielli, Annarita; Frascarelli, Mara (2011). Linguistic Analysis: From Data to Theory. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-022250-0.
  5. ↑ "Indo-Iranian". Ethnologue. 2023.
  6. ↑ "Glottolog 4.7 – Indo-Iranian". Glottolog. Retrieved 1 February 2023.
  7. ↑ Leschber, Corinna. "IranicTurkishBulgarian Language Contact from a Contact semantic Point of view." Journal of Turkish Linguistics 1.1 (2007): 95-115.
  8. ↑ "Hindi" L1: 322 milyon (2011 sensus kan Indya), kaiba an tibaad 150 milyon na parataram nin ibang mga tataramon na nagbareta kan saindang tataramon bilang "Hindi" sa sensus. L2: 274 milyon (2016, dai aram an ginikanan). Urdu L1: 67 milyon (mga sensus kan 2011 asin 2017), L2: 102 milyon (1999 Pakistan, dai aram an ginikanan, asin sensus kan Indya kan 2001): Ethnologue 21. Plantilya:E21. Plantilya:E21.
  9. ↑ Asatrian, Garnik (1995). "DIMLĪ". Encyclopedia Iranica VI. https://iranicaonline.org/articles/dimli. Retrieved on 11 June 2021.
  10. ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Retrieved 4 December 2023.
  11. ↑ Chatoev, Vladimir; K'osyan, Aram (1999). Nationalities of Armenia (in English). YEGEA Publishing House. p. 61. ISBN 978-99930-808-0-0.
  12. ↑ Matras 2012.
  13. ↑ Mallory & Adams 1997, p. 213: "Iran Alani (< *aryana) (an pangaran kan sarong grupong Iranian na an mga gikan iyo an mga Ossetes, na saro sa mga subdibisyon iyo an Iron [< *aryana-)), *aryanam (pl.) 'kan mga Aryan' (> MPers Iran)."
  14. ↑ Schmitt 1987
  15. ↑ Anthony 2007, p. 408.
  16. 1 2 Mallory & Mair 2008, p. 261.
  17. ↑ Anthony 2007, pp. 408–411
  18. ↑ Lubotsky 2023, p. 259, "Igwa nin nagdadakulang pagkakaoroyon sa mga arkeologo asin linggwista na an kulturang Sintashta-Petrovka (2100-1900 BCE) sa Sur na Trans-Urals iniistaran kan mga parataram kan Proto-Indo-Iranyo".
  19. ↑ Allentoft et al. 2015, "An haraning pagkakaagid na naobserbaran nyamo sa tanga kan mga tawo kan mga kulturang Corded Ware asin Sintashta nagsusuherir nin magkaparehong henetikong mga pinagkukuanan kan duwa. [...] Dawa ngani dai ta pormal na mabaloan kun baga an Sintashta direktang gikan sa sarong migrasyon pasiring sa sirangan kan mga tawong Corded Ware o kun sinda igwa nin komun na ginikanan sa sarong mas nainot na populasyon kan kapatagan, an presensya kan mga ginikanan na paraoma kan Neolitikong Europeo sa parehong Corded Ware asin sa Sintashta, na pinagsararo sa kawaran nin mga paraoma na Neolitiko sa mas nainot na Yamyana, magsusuherir an dating mas posible. [...] An misteryosong kultura nin Sintashta harani sa Urals igwa nin henetikong pagkakaagid sa Corded Ware asin kun kaya posibleng sarong paglipat pasiring sa sirangan pasiring sa Asya. Mantang an kulturang ini naglalakop pasiring sa Altai, ini nag-bago pasiring sa kulturang Andronovo ".
  20. ↑ Mathieson 2015, Supplementary material: "An mga populasyon kan Sintashta asin Andronovo igwa nin pagkakaagid sa mas Sulnopanon na mga populasyon gikan sa katahawan asin amihanan na Europa arog kan Corded Ware asin mga katakod na kultura. [...] an grupong Srubnaya/Sintashta/Andronovo nakakaagid sa mga populasyon kan Huring Neolitiko/Panahon nin tanso gikan sa kontinente kan Europa.".
  21. ↑ Narasimhan et al. 2019, Supplementary Materials: "Naobserbaran nyamo an sarong mayor na grupo nin 41 na mga indibidwal na Sintashta na henetikong kapareho kan Srubnaya, Potapovka, asin Andronovo sa pagigin marhay na pigmodelo bilang sarong pinaghalo kan magkaano-ano sa Yamnaya asin Anatolia_N (May relasyon sa mga paraoma sa Europa) sarong dagdag na dokumento henetikong pagkakaagid kan mga tawo kan Corded Ware Complex sa mga parehong arkeolohikong kultura kan Sintashta asin Srubnaya kan sulnupan na Steppe" (p.243).
  22. ↑ Chintalapati, Patterson & Moorjani 2022, p. 13: "An CWC naghiwas pasiring sa sirangan tanganing mabilog an mga arkeolohikong komplikado kan Sintashta, Srubnaya, Andronovo, asin an mga kulturang BA kan Kasakstan.".
  23. ↑ Kristiansen, Kristian; Allentoft, Morten E.; Frei, Karin M.; Iversen, Rune; Johannsen, Niels N.; Kroonen, Guus; Pospieszny, Łukasz; Price, T. Douglas; et al. (2017). "Re-theorising mobility and the formation of culture and language among the Corded Ware Culture in Europe" (in en). Antiquity 91 (356): 334–347. doi:10.15184/aqy.2017.17. ISSN 0003-598X.
  24. ↑ Malmström, Helena; Günther, Torsten; Svensson, Emma M.; Juras, Anna; Fraser, Magdalena; Munters, Arielle R.; Pospieszny, Łukasz; Tõrv, Mari; et al. (9 October 2019). "The genomic ancestry of the Scandinavian Battle Axe Culture people and their relation to the broader Corded Ware horizon". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 286 (1912). doi:10.1098/rspb.2019.1528. PMID 31594508.
  25. ↑ Pamjav H, Feher T, Nemeth E, Padar Z (2012). "Brief communication: new Y-chromosome binary markers improve phylogenetic resolution within haplogroup R1a1". American Journal of Physical Anthropology. 149 (4): 611–615. doi:10.1002/ajpa.22167. PMID 23115110. "Alagad, sa pagdayag kan mga substitusyon kan Z280 asin Z93 sa laog kan datos kan Phase 1 1000 Genomes Project asin an kasunod na genotyping kan mga SNP na ini sa ~200 na sample, sarong schism sa pag-ultanan kan mga European asin Asian R1a chromosomes an nagbutwa"
  26. ↑ Kristiansen, Kristian; Kroonen, Guus; Willerslev, Eske (11 May 2023). The Indo-European Puzzle Revisited: Integrating Archaeology, Genetics, and Linguistics (in English). Cambridge University Press. pp. 70–71. ISBN 978-1-009-26174-6. "Kun pano an eksaktong pagluwas asin paghiwas kan Corded Ware konektado sa pagluwas asin paghiwas kan Yamnaya horizon dai pa malinaw. Alagad, an rekord kan Y chromosome kan duwang grupo nagpapahiling na an Corded Ware dai pwedeng makua nin direkta sa Yamnaya o sa mga grupo nin pag-oma sa huring sirangan na nahalimbawa sagkod ngunyan, asin kun kaya posibleng magbilog nin magkaparehong pag-uswag sa kadlagan na kapatagan asin mga sona nin kadlagan na temperato sa Sirangan na Europa. Dawa sa Katahawan na Europa, an pagbilog kan pinakaenot na mga identidad kan rehiyonal na Corded Ware iyo an resulta kan lokal asin rehiyonal na mga sosyal na gawi na nagresulta sa tipikal na rito nin pag-agi kan Corded Ware."
  27. ↑ Chechushkov, I.V.; Epimakhov, A.V. (2018). "Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age". Journal of World Prehistory 31 (4): 435–483. doi:10.1007/s10963-018-9124-0. https://link.springer.com/article/10.1007/s10963-018-9124-0.
  28. ↑ Raulwing, Peter (2000). Horses, Chariots and Indo-Europeans – Foundations and Methods of Chariotry Research from the Viewpoint of Comparative Indo-European Linguistics. Archaeolingua Alapítvány, Budapest. ISBN 978-963-8046-26-0.
  29. ↑ Anthony 2007, p. 402, "Walong dato nin radyokarbon an nakua gikan sa limang lolobngan nin kultura nin Sintashta na igwa nin mga impresyon nin mga ruweda na may rayos, kabali an tolo sa Sintashta (SM cemetery, gr. 5, 19, 28), saro sa Krivoe Ozero (k. 9, gr. 1), asin saro sa Kammeny Ambar 5 (k. 2, gr. 8). Tolo sa mga ini (3760 ± 120 BP, 3740 ± 50 BP, asin 3700 ± 60 BP), na may mga distribusyon nin probabilidad na nahuhulog sa kadaklan bago an 2000 BCE, nagsusuherir na an pinakainot na mga karuwahe posibleng naglataw sa mga kapatagan bago an 2000 BCE (table 15.15.176] .".
  30. ↑ Holm, Hans J. J. G. (2019): The Earliest Wheel Finds, their Archeology and Indo-European Terminology in Time and Space, and Early Migrations around the Caucasus. Series Minor 43. Budapest: ARCHAEOLINGUA ALAPÍTVÁNY. ISBN 978-615-5766-30-5
  31. ↑ Mallory 1997, pp. 20–21
  32. ↑ Grigoriev, Stanislav (2021). "Andronovo Problem: Studies of Cultural Genesis in the Eurasian Bronze Age". Open Archaeology 7: 3–36. doi:10.1515/opar-2020-0123.
  33. ↑ Bjørn, Rasmus G. (January 2022). "Indo-European loanwords and exchange in Bronze Age Central and East Asia: Six new perspectives on prehistoric exchange in the Eastern Steppe Zone" (in en). Evolutionary Human Sciences 4: e23. doi:10.1017/ehs.2022.16. ISSN 2513-843X. PMID 37599704.
  34. 1 2 3 Parpola 2015, p. 76.
  35. ↑ Bryant 2001, p. 206.
  36. ↑ Francfort, in Plantilya:Harv; Fussman, in Plantilya:Harv; Francfort (1989), Fouilles de Shortugai.
  37. ↑ Bryant 2001.
  38. 1 2 Bryant 2001, p. 216.

Urog pang mababasa

[baguhon | baguhon an source]

Mga panluwas na takod

[baguhon | baguhon an source]


Plantilya:Mga tataramon na Indo-Europeo Plantilya:Mga tataramon na Indo-Iranyo

Kinua sa "https://bcl.wikipedia.org/w/index.php?title=Mga_tataramon_na_Indo-Iranyo&oldid=301445"