Rawis kan Payo nin Gamgam
Nakadirekta digdi an "Payo kan Gamgam". Para sa the tectonic plate, hilingon an Bird's Head Plate.
| Kepala Burung, Doberai Peninsula | |
|---|---|
 An Rawis kan Payo nin Gamgam na nahihiling gikan sa kalawakan (salang kolor) | |
  Rawis kan Payo nin Gamgam  Rawis kan Payo nin Gamgam  Rawis kan Payo nin Gamgam | |
| Heograpiya | |
| Kinamumugtakan | Habagatan-sulnopan na Papua asin Sulnopan na Papua, Indonesya |
| Tagboan | 1°30′S 132°30′E / 1.5°S 132.5°ETagboan: 1°30′S 132°30′E / 1.5°S 132.5°E |
| Kataid na lawas nin tubig | |
| Hiwas | 55,604 km2 (21,469 sq mi) |
| Pinakahalangkaw na punto | Pegunungan Arfak |
| Administrasyon | |
| Probinsya | Plantilya:Country data Southwest Papua Plantilya:Country data West Papua |
| Pinakadakulang settlement | Sorong |
An Rawis kan Payo nin Gamgam o Bird's Head Peninsula (Indo: Kepala Burung, Dutch: Vogelkop, na an boot sabihon payo kan Gamgam sa Indonesya asin Olandes) o Rawis nin Doberai (Semenanjung Doberai) sarong dakulang rawis na minamukna kan amihanan-sulnopan na porsyon kan puro nin Bagong Guinea, binibilog kan Indonesyo na mga probinsya kan Habagatan-sulnopan na Papua asin Sulnopan na Papua. Parati ining inaapod na The Vogelkop , asin siring an pangaran kaini huli ta an korte kaini garo payo nin gamgam sa isla nin Bagong Guinea. An rawis sa ibong na poro kan puro (sa Papua Bagong Guinea) inaapod na Rawis nin Ikog kan Gamgam. An rawis sa subangan sana inaapod na Rawis nin Bomberai.
Kinamumugtakan asin heograpiya
[baguhon | baguhon an source]An Rawis kan Payo nin Gamgam yaon sa amihanan-sulnopan na poro kan puro nin Bagong Guinea. Napapalibotan ini kan Sola nin Cenderawasih sa subangan, Sola nin Bintuni sa subangan, asin kan Itiot nin Dampier sa solnupan. Sa ibong kan estrecho iyo an Waigeo, sarong isla sa arkipelago nin Raja Ampat. An puro Batanta namumugtak sa poro kan amihanan-sulnopan kan rawis. An saro pang rawis, iyo an Bomberai Peninsula, yaon sa habagatan, sa ibong kan Sola Bintuni.
An rawis mga 200 por 300 kilometro, asin bio-heograpikong manlain-lain, na igwa nin mga kapatagan sa baybayon sa habagatan. An Kabukidan nin Arfak sarong 2900-metros an langkaw na kabukidan na makukua sa subangan. Mas hababa nin kadikit sa Kabukidan nin Arfak, an Kabukidan nin Tamrau makukua sa amihanan. An Bon Irau an pinakahalangkaw na bukid sa Kabukidan nin Tamrau, mga 2,501 meters (8,205 feet). An pinakahalangkaw na bukid sa Rawis kan Payo nin Gamgam iyo an Bukid Arfak.Ini igwang 2,955 meters (9,695 feet) langkaw asin namumugtak 21 milya sa habagatan-sulnopan kan Manokwari. An duwang kabukidan igwa nin manlain-lain na pinaghalo na gapong balas, gapong apog, asin gapong bulkan. Sarong dakulang planggana na inaapod Kababan nin Kebar an nagbabaranga kan duwang kabukidan.[1]
Flora asin fauna
[baguhon | baguhon an source]An peninsula sakop kan tolong mga ekorehiyon. An mga kababan asin pamitisan kan bukid yaon sa Vogelkop-Aru lowland rain forests ecoregion. An ekorehiyon kan mga bakawan sa New Guinea kabali an mga kagubatan nin bakawan sa baybayon. An mga bukid kan peninsula na lampas sa 1000 metros an langkaw iyo an minakompuesto kan Vogelkop montane rain forests ecoregion. An montane rain forests igwa nin hiwas na sobra sa 22,000 km2. Labing 50% kan mga kadlagan sa kabukidan an namumugtak sa laog kan mga protektadong lugar. Igwa nin labing 300 na klase nin gamgam sa rawis, na kun sain dai mababa sa 20 an kakaiba sa ekorehiyon, asin an iba nabubuhay sana sa mga limitadong lugar. Kabali digdi an grey-banded munia, Vogelkop bowerbird, asin an king bird-of-paradise. [2]
An pagtogdok nin tinampo, ilegal na pagtroso, pagpahiwas kan komersyal na agrikultura asin pag-ataman nin hayop posibleng magsapeligro sa integridad kan ekorehiyon.[2] An habagatan-subangan na baybayon kan Rawis kan Payo nin Gamgam parte kan Nasyunal na Parke nin Teluk Cenderawasih.[3]
Kultura
[baguhon | baguhon an source]An mga nakua sa arkeolohiya nagpapahiling na an lokal na pag-erok nagpoon pa nin dai mababa sa 26,000 na taon BP.[1] Ngunyan, an kadaklan na tawo nakaistar sa mga baryo sa gilid kan baybayon, na may saradit na konsentrasyon sa laog kan kadagaan. An mga taga-baryo naggigibo nin pag-uma sa paagi nin pagbalyo nin pagkultibar nin kopra, paroy, mais asin mani, siring man an pangangayam.[2] Igwa nin sobra sa 80 baryo na nagkawararak sa palibot kan rawis. Igwa nin mga 18 mayor na istaran na iyo an mga mayor na banwaan kan limang rehinsya na makukua sa rawis. An mga syudad na ini kabali an Bintuni, Teminabuan, Sorong, Aimas, asin Manokwari. An pinakadakulang mga istaran iyo an syudad nin Sorong sa sulnopan na baybayon asin Manokwari sa subangan na baybayon. An Manokwari iyo an pinakadakulang syudad na kan 2010 igwang populasyon na maabot sa 135,000 asin, sa laog kan metropolitan na lugar, igwang populasyon na maabot sa 155,000. An syudad nin Sorong igwa nin 125,000 katawo asin, sa laog kan metropolitan na lugar, igwang 170,000 katawo. An siyudad na ini igwa man kan pinakadakulang metropolitan na lugar.
Mga tataramon
[baguhon | baguhon an source]An Papuan Malay iyo an lokal na lingua franca na pigtataram sa Rawis kan Payo nin Gamgam. An opisyal na tataramon iyo an Indonesyo.[4]
An mga tataramon na Austronesyo na pigtataram sa Bird's Head Peninsula kadaklan kabali sa grupong South Halmahera–West New Guinea (SHWNG).[4]
Igwa nin manlain-lain na bakong Austronesyo na mga tataramon na Papuano na subo sa rawis, na pigklasipikar bilang mga tataramon na Habagatan na Payo nin Gamgam, mga tataramon na Subangan na Payo nin Gamgam, Sulnopan na Payo nin Gamgam, o mga tataramon na suway.[4]
An mga pamilya nin tataramon na Papuano:
Mga suway na tataramon:
Hilingon man
[baguhon | baguhon an source]Mga toltolan
[baguhon | baguhon an source]- 1 2 Flip van Helden: A bird’s eye view of the Bird’s Head Peninsula, in Irian Jaya Studies Programme for Interdisciplinary Research (IIAS) Newsletter nr.37, June 2005 Archived 2011-06-11 at the Wayback Machine., retrieved 11 May 2010
- 1 2 3 WWF: Bird wonders of New Guinea’s western-most province, retrieved 11 May 2010
- ↑ Ministry of Forestry: Teluk Cenderawasih NP Archived 2010-12-29 at the Wayback Machine., retrieved 11 May 2010
- 1 2 3 Holton, Gary; Klamer, Marian (2018). "The Papuan languages of East Nusantara and the Bird's Head". In Palmer, Bill. The Languages and Linguistics of the New Guinea Area: A Comprehensive Guide. The World of Linguistics. 4. Berlin: De Gruyter Mouton. pp. 569–640. ISBN 978-3-11-028642-7.