Tataramon na Shipibo

Dai ini ikaribong sa tataramon na Juruá Kapanawa.

Shipibo-Conibo
Shipibo
Subo sa	Peru
Rehiyon	Rehiyon Ucayali
Subo	Mga tawong Shipibo-Conibo
Subo na mga parataram	26,000 (2003)
Pamilya nin Tataramon	Pano Panginot na Pano Nawa Chama Shipibo-Conibo
Mga diyalekto	Shipibo–Konibo Kapanawa ?Xipináwa †
Mga kodigo nin tataramon
ISO 639-3	Arinman: shp – Shipibo-Conibo kaq – Tapiche Capanahua
Glotologo	ship1253

An Shipibo (iyo man na Shipibo-Conibo, Shipibo-Konibo) sarong tataramon na Pano na pigtataram sa Peru asin Brasil sa paagi nin mga 26,000 na parataram. An Shipibo sarong midbid na subong tataramon kan Peru.

Mga diyalekto

Sarong garapon na Shipibo

An Shipibo igwa nin tolong pinatotoohan na diyalekto:

• Shipibo asin Konibo (Conibo), na nagsararo.
• Kapanawa kan Salog Tapiche, na lihis na sa panahon.

An napuho nang Xipináwa (Shipinawa) pighuhuna na sarong diyalekto man, alagad mayo nin datos na linggwistiko.

Palatanugan

Mga patanog

Mga Monoptonggo kan Shipibo, gikan ki (Valenzuela, Márquez Pinedo & Maddieson 2001, p. 282)

Mga ponemang monoptonggo

	Front	Central	Back
Close	[[|i ĩ]] ⟨i⟩		[[|ɯ ɯ̃]] ⟨e⟩
Mid			[[|o õ]] ⟨o⟩
Open		[[|a ã]] ⟨a⟩

• An /i/ asin /o/ mas hababa kisa sa saindang mga kardinal na katumbas (apuwera pa sa pagigin mas nasa inutan sa huring kaso): [[[|i̞]]], [[[|o̽]]], /ɯ/ mas nasa inutan kisa kardinal [[[|ɯ]]]: [[[|ɯ̟]]], mantang an /a/ mas harani asin mas sentral [[[|ɐ]]] kisa kardinal [[[|a]]]. An enot na tolong patanog may tendensiyang magin mas sentral sa mga saradong silaba, mantang an /ɯ/ bago an mga konsonanteng koronal (lalo na an /n, t, s/) pwedeng magin sentral arog kan [[[|ɨ]]].
• Sa konektadong pagtaram, an duwang magkataraid na patanog pwedeng maagimadmadan bilang sarong nag-iitaas na diptonggo.

Nasal

• An mga oral vowels /i, ɯ, o, a/ iyo an phonetically nasalized [ĩ, ɯ̃, õ, ã] pagkatapos kan sarong nasal consonant, alagad an gawi-gawi sa palatanugan kan mga alopon na ini iba sa mga ponema sa patanog sa dungo /ĩ, ɯ̃, õ, ã/.
• An mga oral vowels sa mga silaba na naeenot sa mga silaba na may mga nasal vowels narerealisar bilang nasal, alagad bako kun an sarong konsonante na iba sa /w, j/ nag-iinterbenir.

Daing doon

• An ikaduwa sa duwang magkataid na patanog na daing doon parateng hinahale.
• Ang mga patanog na mayong doon, pwedeng bangaon an boses o halion pa ngani sa tanga kan duwang mayong boses na sawong-sawong.

Mga katanog

Mga ponemang katanog

		Labial	Dental/ Alveolar	Retroflex	Palato- alveolar	Dorsal	Glottal
Nasal		[[|m]] ⟨m⟩	[[|n]] ⟨n⟩
Plosive		[[|p]] ⟨p⟩	[[|t]] ⟨t⟩			[[|k]] ⟨c/qu⟩
Affricate			[[|ts]] ⟨ts⟩		[[|tʃ]] ⟨ch⟩
Fricative	voiceless		[[|s]] ⟨s⟩	[[|ʂ]] ⟨s̈h⟩	[[|ʃ]] ⟨sh⟩		[[|h]] ⟨j⟩
	voiced	[[|β]] ⟨b⟩
Approximant		[[|w]] ⟨hu⟩		[[|ɻ]] ⟨r⟩	[[|j]] ⟨y⟩

• An /m, p, β/ iyo an bilabial, mantang an /w/ iyo an labial–velar.
  • An /β/ iyo an pinakatipikal na sarong fricative [[[|β]]], alagad an ibang mga realisasyon (arog kan sarong approximant [[[|β̞]]], sarong stop [[[|b]]] asin sarong affricate [[[|bβ]]]) minalataw man. An stop realization malamang na magbutwa sa mga silaba na may doon sa puon kan taga, mantang an approximant realization iyo an pararing minabutwa bilang mga poon sa mga silaba na mayong doon sa poon.
• An /n, ts, s/ iyo an mga alveolar na [n, ts, s], mantang an /t/ iyo an dental na [[[|t̪]]].
• An pagkakalain na /ʂ–ʃ/ pwedeng iladawan bilang sarong apical–laminal.
• An /k/ iyo an velar, mantang an /j/ iyo an palatal.
• Bago an mga nasal vowels, an /w, j/ iyo an nasalized [w̃, j̃] asin pwedeng marealisar harani sa mga nasal stop na [ŋʷ, ɲ].
• An /w/ narerealisar na [[[|w]]] bago an /a, ã/, bilang [[[|ɥ]]] bago an /i, ĩ/ asin bilang [[[|ɰ]]] bago an /ɯ, ɯ̃/. Dai ini nangyayari bago an /o, õ/.
• An /ɻ/ sarong tanog na nagbabago-bago :
  • Sa interbokal na paagi, natutukdo ini bilang dagos-dagos, igwa o mayong maluyang frication na ([[[|ɻ]]] o [[[|ʐ]]]).
  • Nugad (urog na sa kapinunan kan sarong may doon na silaba) ini pwedeng marealisar bilang sarong postalveolar affricate na [d̠͡z̠], o sarong stop-approximant sequence na [d̠ɹ̠].
  • Pwede man ining marealisar bilang sarong postalveolar flap na [[[|ɾ̠]]].

Bibliograpiya

• Campbell, Lyle. (1997). American Indian languages: The historical linguistics of Native America. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
• Elias-Ulloa, Jose (2000). El Acento en Shipibo (Stress in Shipibo). Thesis. Universidad Nacional Mayor de San Marcos, Lima - Peru.
• Elias-Ulloa, Jose (2005). Theoretical Aspects of Panoan Metrical Phonology: Disyllabic Footing and Contextual Syllable Weight. Ph.D. Dissertation. Rutgers University. ROA 804 .
• Fleck, David W. (10 October 2013). "Panoan Languages and Linguistics". Anthropological Papers of the American Museum of Natural History (99): 1–112. doi:10.5531/sp.anth.0099. ISSN 0065-9452. http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/handle/2246/6448/AP99.pdf. 
• Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages (pp. 13–67). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70414-3.
• Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. E. Asher (Eds.), Atlas of the world's languages (pp. 46–76). London: Routledge.
• Loriot, James and Barbara E. Hollenbach. 1970. "Shipibo paragraph structure." Foundations of Language 6: 43–66. (This was the seminal Discourse Analysis paper taught at SIL in 1956–7.)
• Loriot, James, Erwin Lauriault, and Dwight Day, compilers. 1993. Diccionario shipibo - castellano. Serie Lingüística Peruana, 31. Lima: Ministerio de Educación and Instituto Lingüístico de Verano. 554 p. (Spanish zip-file available online http://www.sil.org/americas/peru/show_work.asp?id=928474530143&Lang=eng) This has a complete grammar published in English by SIL only available through SIL.
• Valenzuela, Pilar M.; Márquez Pinedo, Luis; Maddieson, Ian (2001), "Shipibo", Journal of the International Phonetic Association, 31 (2): 281–285, doi:10.1017/S0025100301002109  

Mga panluwas na takod

• An Shipibo-Conibo sa Ethnologue
• Lengua Shipibo sa Proel
• Shipibo-Conibo (Intercontinental Dictionary Series)