Tataramon na pinagsararo
| Tipolohiya nin linggwistika |
|---|
| Morpolohiya |
| Morposintaks |
| pagkakasunod-sunod kan taga |
| Leksikon |
An mga tataramon na pinagsararo o mga tataramon na may infleksyon o kun sa Ingles, iyo an fusionals, sarong klase nin sintetikong tataramon, na naiiba sa mga tataramon na aglutinatibo sa paagi kan saindang tendensiyang maggamit nin solong mga morpemang inpleksyon tanganing magparisa nin dakol na mga tampok na pantugmadila o gramatika, sintaktiko, o semantiko.
Halimbawa, an panhiro na Kastilang comer ("magkakan") igwa nin aktibong inot na personang pansolohan na nagpapahiling nin pormang preteritong panahunan na comí ("Nagkakan ako") kun sain saro sanang suffix, -í, nangangaboot kan interseksyon kan aktibong tingog, kan inot na persona, kan singular na numero, kan pagpapahiling na kamugtakan nin boot o realis mood, asin preterito (na iyo an kombinasyon kan nakaaging panahunan asin perpektong aspeto), imbes na magkaigwa nin separadong affix para sa lambang tampok.
An saro pang ilustrasyon kan pinagsararoan o pusyunalidas iyo an panmidbid kan Latin na bonus ("karahayan"). An katapusan na -us nangangaboot nin panlalaki na sarian, nominatibong kaso, asin singular na numero. An pagbabago kan arin man sa mga tampok na ini nangangaipo nin pagsalida kan suffix na -us nin ibang saro. Sa pormang bonum, an katapusan na -um nangangaboot nin maskulinong akusatibong singular, daing kasarian na akusatibong singular, o daing kasarian na nominatibong singular.
Mga tataramon na Indo-Europeo
[baguhon | baguhon an source]Dakul na mga tataramon na Indo-Europeo an igwa nin pinagsararo na morpolohiya, kabali an:
- Mga tataramon na Balto-Eslabo, halimbawa. Polaco, Ruso, Ukranyo, asin an mga tataramon na Habagatan na Eslabo.
- Mga tataramon na Indo-Iranyo, e.g. Sanskrit, Bengali, Hindi, Pashto, Persyo, Kashmiri, Urdu, Punjabi
- Latin asin an mga tataramon na Romanse]], halimbawa. Italyano, Pranses (parsyal na analitikal[1]), Kastila, Portuges, asin Romano.
- Mga tataramon na Seltiko, halimbawa. Irlandes asin Gales (Welsh).
- An ibang mga tataramon na Aleman, halimbawa. Aleman, Daan na Ingles, Faroese, asin Islandya.
- Griyego (Klasiko asin Moderno) asin Albanyo.
Mga tataramon na Semitiko
[baguhon | baguhon an source]An saro pang notable na grupo nin mga pinagsararo na tataramon iyo an mga tataramon na Semitiko, kabali an Hebreo, Arabo, asin Amharic. Ini man parati na may kadayon na bakong magkakasurugpon na morpolohiya (nonconcatenative morphology), kun sain an sarong tataramon na gamot parati na ibinubugtak sa mga plantilya na nagpapahiling kan saiyang punksyon sa sarong pangulayan. An Arabiko orog na pambihira para digdi, na an komun na halimbawa iyo an gamot na k-t-b na ibinubugtak sa manlain-lain na mga halimbawa.
Mga tataramon na Kawkasyo
[baguhon | baguhon an source]Mga tataramon na Amihanan-subangan na Kawkasyo maluya an pagkasararo.
Mga tataramon na Uraliko
[baguhon | baguhon an source]An limitadong grado nin pagsasaro makukua man sa kadakol na mga tataramon na Uraliko, arog kan Hungaryo, Estonyo, Pilandes, asin an mga tataramon na Sami, arog kan tataramon na Skolt Sami|Skolt Sami]], nin huli ta sinda panginot na aglutinatibo.[nangangaipo nin toltolan]
Sa luwas kan Eurasya
[baguhon | baguhon an source]Amerika
[baguhon | baguhon an source]Pambihira para sa sarong Subong tataramon na Amihanan na Amerikano, an Navajo minsan ilinaladawan bilang pinagsararo o pusyunal huli sa komplikado asin dai masusuhay na morpolohiya kan berbo kaini.[2][3]
An ibang mga tataramon na Amasonyo arog kan Ayoreo igwa nin pusyunal na morpolohiya.[4]
An tataramon na Fuegian na Selkʼnam igwang mga elementong pinagsararo. Halimbawa, parehong ebidensyalidas asin kauyunan sa kasarian an nakakodigo sa sarong suffix sa panhiro:[5]
Aprika
[baguhon | baguhon an source]An nagkapirang mga tataramon na Nilo-Saharan arog kan Lugbara pigkokonsiderar man na pinagsararo.[6]
Pagkawara kan pinagsararoan
[baguhon | baguhon an source]An mga tataramon na pinagsararo sa pankagabsan may tendensiyang mawaran kan saindang pagbabago nin tono inpleksyon sa laog nin mga siglo, an iba mas marikas ikan sa iba.[7] An Proto-Indo-Europeo sarong pinagsararo, alagad an nagkapira sa mga gikan kaini nagbalyo sa mas analitikong estruktura arog kan Modernong Ingles, Danes asin Afrikaans o sa aglutinatibo arog kan Persyano asin Armenyano.
An ibang mga gikan nagdadanay na fusional, kabali an Sanskrit, Suanoy na Griyego, Litwanyo, Letonyo, Mga tataramon na Eslabo, siring man an Latin asin an mga tataramon na Romanse asin nagkapirang mga tataramon na Aleman.
Pagguno nin pinagsararoan
[baguhon | baguhon an source]An ibang mga tataramon nagbabalyo sa lawig nin panahon gikan sa aglutinatibo pasiring sa pinagsararo.
Halimbawa, kadaklan sa mga tataramon na Uraliko kadaklan aglutinatibo, alagad an Estonyo nag-uuswag nin marhay sa direksyon nin sarong pinagsararo na tataramon. Sa ibong na lado, Pilandes, an haraning paryente kaini, nagpapahiling nin mas dikit na mga ugali nin pagsasaro asin kun siring nagdanay na mas harani sa mayor na tipo nin Uraliko. Alagad, mga tataramon na Sámi, mantang parte man kan pamilyang Uraliko, nagkaigwa nin mas dakul na pinagsararoan kisa Pilandes asin Estonyo nin huli ta ini may kadayon na gradasyon kan katanog alagad igwa man nin apoponya nin patanog.
Mga pinagsararo na pagbabago nin tono
[baguhon | baguhon an source]An mga pagbabago sa tono sa mga pinagsararo na tataramon may tendensiyang mahulog sa duwang paterno, susog sa kun arin na parte kan pagtaram an saindang pigbabago: mga deklinasyon para sa mga pangngaran asin panmidbid, asin mga konhugasyon para sa mga panhiro.
Deklesyon
[baguhon | baguhon an source]An sarong tampok kan kadakol na pinagsararo na mga tataramon iyo an saindang sistema nin mga deklinasyon kun sain an mga pangngaran asin panmidbid igwa nin nakadukot na affix na nagtutukdo kan gramatikal na kaso (an saindang mga gamit sa clause), bilang asin gramatikal na kasarian. An mga panangli (pronoun) pwede man na liwaton an saindang mga porma tanganing i-encode an impormasyon na iyan.
Sa laog nin sarong pinagsararo na tataramon, parati igwa nin sobra sa sarong deklinasyon; an Latin asin Griego igwa nin lima, asin an mga tataramon na Eslabo igwa nin arin man sa tanga nin tolo asin pito. An Aleman igwa nin dakol na deklinasyon susog sa patanog o katanog na nagtatapos kan taga, dawa ngani sinda mas dai mahuhulaan.
Alagad, kadakol na mga gikan kan mga fusional na tataramon an may tendensiyang mawaran kan saindang marka nin kaso. Sa kadaklan na mga tataramon na Romanse asin Aleman, kaiba an Modernong Ingles (kaiba an mga pambihirang eksepsyon kan Aleman, Islandes asin Faroese), an pag-encode para sa kaso vestigial sana huli ta dai na ini minasakop nin mga pangngaran asin pamidbid kundi mga panangli sana.
Ikumparar an Italyano egli (panlalaking singular na ,nominatibo), gli (panlalaki singular na datibo, o bakong direktang bagay), lo (panlalaki singular na akusatibo) asin lui (man maskulinong singular na akusatibo alagad may pagdodoon asin bakong direktang kaso na gagamiton sa mga preposisyon), katumbas kan solong vestigial trio na he, him, his sa Ingles.
Konhugasyon
[baguhon | baguhon an source]An Konhugasyon iyo an pagbabago kan porma kan sarong panhiro tanganing mag-encode nin impormasyon manungod sa nagkapira o gabos kan gramatikal na kamugtakan, tingog, panahunan, aspeto, tawo, gramatikal na kasarian asin numero. Sa sarong pinagsararo na tataramon, duwa o labi pa sa mga impormasyon na iyan an pwedeng maipaabot sa sarong morpema, na sa parati sarong suffix.
Halimbawa, sa Pranses, an pataram na suffix minadepende sa kamugtakan, panahon asin aspeto kan panhiro, siring man sa persona asin numero (alagad bakong kasarian) kan subheto kaini.
Nagbubunga ini nin tipikal na 45 na manlain-lain na porma nin sarong tataramon kan berbo, na an lambang saro kaini nagpapaabot nin nagkapira o gabos kan minasunod:
- mood (indicative, subjunctive, conditional or imperative)
- panahunan (nakaagi, ngunyan o nuanoy)
- aspeto (perpektibo o imperpektibo)
- persona (inot, ikaduwa o ikatulo), asin
- numero (pansolohan o pandakulan).
An pagbabago kan arin man sa mga pidaso nin impormasyon na dai binabago an iba nangangaipo nin paggamit nin ibang suffix, an pangenot na karakteristiko kan pinagsararoan.
An Ingles igwa nin duwang halimbawa nin konhugasyunal na pagsaro. An berbal na suffix na -s nagpapahiling nin kombinasyon kan presenteng panahunan na may parehong ikatolong persona asin singularidad kan asosyadong subheto, asin an panaram na suffix na -ed na ginagamit sa sarong panhiro na mayong pantabang na panhiro (auxiliary verb) nagpapaabot nin parehong bakong progresibong aspeto asin nakaaging panahunan.
Hilingon man
[baguhon | baguhon an source]Mga toltolan
[baguhon | baguhon an source]- ↑ "Grammar: Cases". umass.edu. Retrieved 2025-06-13.
- ↑ Sloane, Thomas O. (2001). Encyclopedia of Rhetoric. Oxford University Press. p. 442. ISBN 978-0-195-12595-5.
- ↑ Mithun, Marianne (2001). The Languages of Native North America. Cambridge University Press. p. 323. ISBN 978-0-521-29875-9.
- ↑ Bertinetto, Pier Marco 2009. Ayoreo (Zamuco). A grammatical sketch. Quaderni del Laboratorio di Linguistica della Scuola Normale Superiore di Pisa. 8 n.s.
- ↑ Rojas-Berscia, Luis Miguel (2014). A Heritage Reference Grammar of Selkʼnam. Nijmegen: Radboud University.
- ↑ "WALS Online - Chapter Fusion of Selected Inflectional Formatives".
- ↑ Deutscher, Guy (2006). The unfolding of language: an evolutionary tour of mankind's greatest invention (reprint ed.). New York: Holt Paperbacks. ISBN 978-0-8050-8012-4.[nangangaipo nin pahina]