Arkiyolohiya

Gikan sa Bikol Sentral na Wikipedia, an talingkas na ensiklopedya
Jump to navigation Jump to search
Pagkalot sa 3800 taong gurang na Edgewater Park Site sa Iowa, Estados Unidos

An arkiyolohiya (Ingles: archaeology o archeology) iyo an pag-aadal sa kasibotan kan katawohan sa paagi nin pagrekober asin pag-analisa kan materyal na kultura. Pigkokonsidera an arkiyolohiya bilang sarong sanga kan sosyo-kultural na antropolohiya, pero an mga arkiyolohiko iyo minakurit man hale sa biyolohikal, heyolohikal, asin pangkapalibotan na sistema sa paagi nin pag-aadal kan nagligad. An arkiyolohikal na rekrod iyo pigbibilog nin mga artipakto, arkitektura, biyopakto o ekopakto asin kultural na tanawon. An arkiyolohiya iyo pigkokonsidera na parehong sosyal na siyensya asin sanga kan humaninades.[1][2] Sa Europa, ini iyo pigtatanaw bilang sarong disiplina sa saiyang sadiring katundan o bilang sub-lado kan iba pang mga disiplina, mientras sa Norteng Amerika an arkiyolohiya iyo sarong sub-lado kan antropolohiya.[3]

An mga arkiyolohista iyo nag-aadal nin pantawong prehistorya asin historya, gikan sa mga paghaman nin mga enot na kagamitang gapo sa Lomekwi sa Subangang Aprika 3.3 milyong taon na an nakaagi hasta sa mga katatapos pa sanang dekada.[4] An arkiyolohiya iyo lain sa palaeontolohiya, na iyo an pag-aadal sa natatadang mga fossil. Ini iyo partikular na importante sa pag-adal manungod sa prehistorikong sosyedad kun sain mayo nin mga nakasurat na rekord para pag-adalan. An prehistorya iyo kabali an lagpas 99% kan nagligad sa katawohan, gikan sa Paleolitiko hasta sa pagpoon kan literasidad kan mga komunidad sa kinaban.[1] An arkiyolohiya iyo may manlainlain na katuyohan, poon sa pag-intindi sa kultural na historya hasta sa paghaman liwat nagligad na pamumuhay sa pag-dokumentar asin pagpapaliwanag kan mga pagbabago sa sosyedad nin katawohan sa pagdalagan nin panahon.[5] Gikan sa Griyego, an terminong arkiyolohiya iyo may literal na kahulugang "an pag-aadal kan suanoy na uusipon.”[6]

Kabali sa disiplina an pagsurbey, ekskabasyon (pagkalot), asin dagos na pag-analisa kan mga datos na nakolekta tanganing manudan nin maray an nagligad. Sa mahiwas na sakop, an arkiyolohiya iyo nakadepende sa nagsasarabatang disiplinaryong pag-aadal.

An arkiyolohiya iyo nahaman hale sa antikwarinsimo sa Europa durante kan ika-19 na siglo, sagkod iyo nagin nang sarong pankinabang disiplina. An arikyolohiya iyo nagagamit kan mga nasyun-estado ngarig makamokna nin partikular na pagtanaw sa nagligad.[7] Poon sa enot niyang kahamanan, an nagkapirang mga ispesipikong sub-disiplina kan arkiyolohiya iyo nahaman, kabali na an pangdagat na arkiyolohiya, feministang arkiyolohiya, asin arkiyoastronomiya, sagkod nagkapirang manlainlain na siyentipikong teknik an nahaman tanganing makatabang sa arkiyolohikal na imbestigasyon. Alagad an mga arkiyolohista sa ngunyan iyo minaatubang sa nagkapirang mga problema arug kan pseudoarkiyolohiya, an paghambog sa mga artipakto,[8] kawaran nin pampublikong interes, sagkod oposisyon sa pagkalot kan mga natatadang lawas nin tawo.

Hilingon man[liwaton | liwaton an gikanan]

Toltolan[liwaton | liwaton an gikanan]

  1. 1.0 1.1 Renfrew and Bahn (2004 [1991]:13
  2. Sinclair A (2016), "The Intellectual Base of Archaeological Research 2004–2013: a visualisation and analysis of its disciplinary links, networks of authors and conceptual language", Internet Archaeology (42), doi:10.11141/ia.42.8Freely accessible 
  3. Haviland, William A.; Prins, Harald E.L.; McBride, Bunny; Walrath, Dana (2010), Cultural Anthropology: The Human Challenge (13th ed.), Cengage Learning, ISBN 978-0-495-81082-7
  4. Roche, Hélène; Kent, Dennis V.; Kirwa, Christopher; Lokorodi, Sammy; Wright, James D.; Mortlock, Richard A.; Leakey, Louise; Brugal, Jean-Philip; et al. (May 2015). "3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya". Nature 521 (7552): 310–315. doi:10.1038/nature14464. ISSN 1476-4687. PMID 25993961. Bibcode2015Natur.521..310H. 
  5. "What Is Archaeology? | Archaeology Definition", Live Science, retrieved 25 August 2017 
  6. William L. Fash. "Anthropology." In David L. Carrasco (ed). The Oxford Encyclopedia of Mesoamerican Cultures, vol 1. New York : Oxford University Press, 2001, pp 25 - 35.
  7. Bueno, Christina (2016). The Pursuit of Ruins: Archaeology, History, and the Making of Modern Mexico. Albuquerque: University of New Mexico Press. pp. 25ff. 
  8. Markin, Pablo (10 April 2017), "A Special Issue of Open Archaeology on Non-Professional Metal-Detecting", OpenScience, retrieved 11 April 2017