Manok

Gikan sa Bikol Sentral na Wikipedia, an talingkas na ensiklopedya
Maglukso sa: paglibotlibot, hanapon
An lalong
An gonâ kaiba an saiyang mga siyô

An manok (Gallus gallus, may beses, G. gallus domesticus) sarong napagaro na gamgam. An bagong nadukayan na adal, ini palan 10,000 nang taon kadto pa pigpapagaro asin pigaataman sa Byetnam. An pagtubod dati ini an pagaataman kaini asin pagpagaro nagpoon sa Indya. Hale sa India an inaataman asin garong gamgam na ini nakaabot man ini sa Persya, sa lugar kan Lydia, sarong lugar sa Habagatan kan Menor na Asya na yaon sa irarom kan pagsakop an Persya. Dangan an mga manok na pinagaro naglakop man sa Gresya mga ika-5 siglo(BCE) an nakaagi. Sa Ehipto poon pa kan ika-18 Dinastiya, an "gamgam na aro-aldaw nagsosogok," nagdatong sa nasyon na ini komo sarong tributo haleng Babylonia, ini susog sa kasuratan ni Tutmose III. Mayo nasambitan an manok sa Daan na Tipan.

An mga bagong pagaadal sa genes kan manok nagpapahiling na ini pwedeng guminikan pareho sa inaapod na Red Junglefowl asin sa Grey Junglefowl (G. sonneratii).

An manok iyo an saro sa pinakalakop na inaataman na hayop. Ini may populasyon na 24 bilyon kan taon 2000, na mangyari pa an manok iyo na an gamgam na pinakadakul nabubuhay igdi sa kinaban. An mga tawo inaataman ini ta kinakakan ninda an laman kaini asin an sogok kaini.

Mga Termino Dapit sa Manok[liwaton | liwaton an gikanan]

Sa Estados Unidos, Kanada asin Australya, an may edad nang manok na lalake inaapod na cocks, na kun sa Bikol an apod kaini lalong. An huben pang manok na lalake, dai ma lampas sa edad na sarong taon inaapod man sa mga lugar na ini na cockerels., sa Bikol man inaapod na sulog. An hinalean na nin kakayahan na maka-semilya, inaapod man na capons, siring man sa Bikol inaapod na kinapon. An manok na sobra sa sarong taon an edad, inaapod na hens, na kun sa Bikol an apod gonâ asin an inaapod ninda na pullets, apod man kaini sa Bikol, dumaraga.

Sinasabi daa na sa Australia, New Zealand asin Britanya, may termino para sa arin man na manok na anoman na edad o babae man o lalake: chook, na simpleng inaapod sa Bikol na manok asin an mga omboy pang manok an apod sa mga lugar na iyan chicks na siring man sa Bikol inaapod na siyô. o siwô.

An Hitsura Ninda[liwaton | liwaton an gikanan]

An mga manok daa mga omnivores, na boot sabihon daing pili an tinutuka, na pwedeng dahon, pisog nin tinanom, o pwede man kumakan nin mga hayop. Sa layas, an manok nagkakayas, naghahanap nin mga pisog kan mga tinanom, nagtutuka kan mga layoglayog o mga insekto asin nakakan man ngane kan mga saradit na hayop arog kan lokton, tabili, buru-buaya, o saradit na kinô.

Sa natural na kamugtakan, an manok natagal an buhay nin lima abot onseng taon. Alagad, sa ataman na kamugtakan na pangkomersyo, an manok binubuno na pag edad pa sanang anom (6) na semana. An mga gonang parasugok pwede sumugok nin mga 300 na sugok (bunay) sa sarong taon. Pakalihis nin kagduwang (12) bulan, napoon nang pagluya an pagsusugok kaini asin an mga ini binubuno sa pagproseso nin mga kakanon na pang-omboy, para sa mga ayam asin iba pang kakanon. Natatala sa rekord kan Guiness Book of World Records na an naggurang nanggad na manok nag'edad nin kag'anom (16) na taon, tapos nagadan na ini, atake sa puso.

An lalong maririsa man huli sa saiyang mga balukag na mararaborab an kolor, may haralabang loyloy na lawi saka buntot na makikilyab, mga balukag sa liog na natorangkig kun nakikipurok.

Bistong maray an lalong sa gona ta siya mas darakula asin haralaba an saka, mas dakula asin giringgiting an palong (papatlongon) na parati makilyab na pula, saka sa liog sa irarom kan tuka niya igwang kayat na malogyat na laman an kolor pula man, na an apod kaini lambi-lambi. An saka kan pam-purok na lalong iyo an tinatambodan kan bulang, sarong mataromon asin mapanason na aserong kawit porma kan gapas.

An ibang kasta nin manok tinutuboan nin pinong balukag na nahitsurang may bigote o bongot sa palibot kan tuka.

An mga manok na inaataman dai kayang maglayog nin harayo, alagad an mga saradit na kasta nakakalupad lampaw sa mga kudal asin nakatotogdon sa halangkaw na sanga kan kahoy kun saen nahapon sinda. Nakaluyap ini sa harayo parati kun nagdudulag sa kinakatakotan.

An mga manok makiramason sa kapwa niya asin nagbubuhay-buhay komo sarong gipaw. Nagsasaro asin nagtatarabang sinda sa paghilomlom sa mga sogok asin pagpadakula kan mga siyo-siyo. An mga manok may sinsabing padaraogan asin uso sainda an turusikan sa pagpahiling kun isay an kagdaog sainda. An dominante iyo an may enot na lugar sa kakanan asin sa mga magayon na lugar paggigibong tataghan. Nadidisturbo an relasyon na ini - kun isay an kagdaog asin kun isay an pahonod- kun may hinahale sa grupo o may isinasalak sa grupo. Kun minsan naabot sa punto na nagdudurugoan sa turusikan asin may nagagadan.

Mga panluwas na takod[liwaton | liwaton an gikanan]

Toltolan[liwaton | liwaton an gikanan]

  1. Smith, Page; Charles Daniel (April 2000). 'The Chicken Book'. University of Georgia Press. ISBN 0-8203-2213-X.
  2. Green-Armytage, Stephen (October 2000). 'Extraordinary Chickens'. Harry N. Abrams. ISBN 0-8109-3343-8.