Agta

Gikan sa Bikol Sentral na Wikipedia, an talingkas na ensiklopedya
Maglukso sa: paglibotlibot, hanapon
Sarong Agtang daragita sa Mariveles, Bataan kan 1901

An Agtâ siring man inaapod na Aeta sarong grupong etniko na nag'eerok sa wararak-warak sagkod mga tagong lugar sa kabubukiran kan Luzon sa Filipinas asin mga tinubo na ini sinasabing mga Negrito. Igwa an mga ini nin maitom na kublit (poon mairom sagkod subidong mairom na kayumanggihon), hababa (parati kulang sa 5 pye an langkaw), asin sadit an panghawakon. Sinda igwa nin mga kirikot na buhok, saradit na dungo asin hararom na kayumanggihon an mga mata. Hinuhuna na an mga Agta iyo an pinakaenot na mga kag'erok sa Filipinas bago pa an migrasyon Austronesyo.[1] Sa amnayan kan Luzon, an mga Ilokano inaapod an mga Agta na Pugut/Pugot asin an katagang ini tinutumoy man an mga tawong may maiitom na kublit alagad an bansag na ini dai suno kan mismong mga Agta ta nakakamenos daa an apod na ini sainda.[2] Sa Camarines Norte, an Agta inaapod man na "Abdyan" asin mismo an mga Agta duman inaapod ninda an sadiri na "Kabihug".[2]

Iba pang arapodan sainda: Ayta, Atta, Ata, Ati, Ita.


Kinamumugtakan[liwaton | liwaton an gikanan]

An mga ayta sa Filipinas mga Australo-Melanesiano. Kabali na diyan an mga aborigine sa Australya, mga Papuano, an mga Melanesiano kan Solomon Islands, Vanautu, Fiji, asin man an mga sakop kan Pranses sa New Caledonia.

An agi-agi kan mga Agta dai maubos marorip kan mga antropologo asin arkeologo. Sarong teoria iyo na an mga Ayta mga maku-apo kan mga orihinal na kag'erok sa Filipinas na nag'baklay sa mga dagang nagsusumpay sa mga isla nin Filipinas hale sa kadakulaan kan Asya, bakong arog kan mga Austronesyong kataraid ninda na nag'layag sa pagbanwa kan mga hararayong lugar. Sinasabi man na an mga Agta, bakong arog kan ibang mga Austronesyo, labis an pagngutiil sa paghira sa modo nin saindang pagbuhay. An pag'ngata' kan mga Espanyol na ibanwa sinda sa mga reducciones kan pagkokolonya ninda sa filipinas, daing inantosan. Kadaklan sainda nag'eestar sa mga temporaryong lungalong asin pahubo-hubo sa kadlagan kun saen sinda makakaguno nin mga prutas, makadakop nin mga layas na hayop o magsira sa mga salog. An gobyerno totoo pighihingoa na sinda mag'estar na sa mas permanenteng lugar arog kan pinagbanwa ninda sa lugar kan Pinit, Ocampo, Camarines Sur.

Pagbado[liwaton | liwaton an gikanan]

Agta nagbabalidya kan handikraft niya sa Olongapo, Zambales

Kan mga enot na panahon an mga Agta sulot sana tapis (babae) asin bahag gibo hale sa ubak nin kahoy (lalake), alagad nag'aarog naman na maggubing kan mga badoon kan mga taga-ibaba siring kan pagsulot kalson/kamison an babae asin sa lalaki, pantalon asin polo.

Pig'eerokan asin mga tataramon kan Agta[liwaton | liwaton an gikanan]

An mga Agta napipisan sa 32 etno-linggwistiko grupo asin tinatayang may total na 33,000 katawo (taon 2003) an kagabosan kan mga manlaen-laen na grupong Agta.[3]. Alagad, an sarong profesor sa linggwistika sa Unibersidad kan Pilipinas tinataya na apat-na-polong ribo (40,000) an populasyon kan mga Agta.[4]. Sinda nag'eestar sa subangan na parte kan Luzon sa mga probinsya nin Cagayan, Isabela, Aurora, Quirino, Quezon, Camarines Norte, asin sa Camarines Sur. Sarungat sa popular na pagtubod, an mga Agta may mga sadiring tataramon na haros dai masasabotan kan kataraid nindang para-oma asin bako man nakikigamit na sana kun arin an tataramon sa palibot ninda dawa totoo tatao sinda magtaram kan sa palibot nindang mga lenggwahe.[5] Alagad, an mga tataramon na Isarog Agta [6]asin Sorsogon Agta haros puho na huli sa pagdikit kan mga parataram kaini[7]. Siring man, an Lake Buhi Agta namimiligro naman mawara.[8][9][10][11]

Makuri an paghuros kan populasyon kan Agta[liwaton | liwaton an gikanan]

Ilian Tribe Cemetery sa Syudad nin Iriga

Sa ngonyan, an mga Agta makuri an paghuros kan saindang populasyon, bako huli sa pagharale sa sadiring mga lugar o hababang pagkamundag sa mga aki kundi sa halangkaw na pagkagaradan. Ini huling gayo sa mga helang, mala ta 80% kan kagadanan resulta sa kahelangan. Nangengenot na helang sainda iyo an tuberkulosis, na sinusundan kan pneumonia asin helang na gastrointestinal. An 49% kan mga aking Agta nagagadan bago inaabot an edad na 15. An grupong ini nagsasapong dayaday sa makuring malnutrition, malaria, mga halod sa tulak, alkoholismo, asin maating kundisyon na estaran.[12]

Mga panluwas na takod[liwaton | liwaton an gikanan]

  • [1] Mga retrato kan Agta. Kinua 25-03-15.
  • [2] Edad inaabot kan mga Agta.Kinua 25-03-15.
  • [3] An Agta (Kabihug) sa Camarines Norte. Kinua 25-03-15.
  • [4] The Black Presence in the Philippines. Runoko Rashidi. Kinua 26-03-15.
  • [5]Lista kan mga libro dapit sa Agta. Kinua 26-03-15.

Toltolan[liwaton | liwaton an gikanan]