Jump to content

Binaryo nin kasarian

Gikan sa Bikol Sentral na Wikipedia, an talingkas na ensiklopedya
(Nakatukdo hali sa Binarismo kan henero)

Binaryo nin kasarian[1] (Ingles: sex binary o gender binary) iyo an biyolohikal na balangkas na nag-uuray sa kasarian kan mga organismo na nagdadakop kan papel sa reproduksyon sa duwang kategorya: lalaki asin babae. An pinaka batayan kaini iyo an anisogamiya—an pagkakaigwa nin duwang klase kan gameto (selula na reproduktibo): an paratong diit asin dakol na sperm o tamod (para sa lalaki) asin an paratong dakula asin pira sana na ovum o itlog (para sa babae). Dai nag-eeksister nin ikatulong klase nin gameto, kaya binaryo an kasarian sa lebel kan reproduksyon.[2]

An mga kondisyon na intersex o disorders of sex development (DSD) iyo mga birang na pagkakaiba-iba sa laog kan binaryong sistema, bako ini ebidensya kan “ikatulong kasarian” o third sex.[3][4]

Ebolusyon kan anisogamya

[baguhon | baguhon an source]

An anisogamiya an pundasyon kan binaryong kasarian. Haloy sa mas simpleng isogamya (pareho an kadakulon nin gameto), nag-ebolb an duwang magkaiba na gameto tanganing tugotan an duwang pangunahing puwersa:

  • Kompetisyon nin gameto – pabor sa mga paratong maliit asin marhayon na gameto (esperma).
  • Kulang nin gameto – pabor sa mga paratong dakula asin marhayon sustansya (ova).[5][6]

An ebolusyon na ini matibay asin naobserbaran sa halos gabos na sekswal na nagpapadakol na organismo, hali lumot tanganing mamalya.[7]

Biyolohikal na sukol

[baguhon | baguhon an source]

Sa mga mamalya, kaiba an tawo, an kasarian pirming itinao kan mga kromosomang kasarian:

An SRY na hene an pangunahing nagpapagibo nin bayag; kun bako iní, an embriyo maglalaog nin obaryo asin babaeng anatomiya.[9]

Mga kondisyong Intersex o Differences of Sex Development (DSD)

[baguhon | baguhon an source]

An mga differences/disorders of sex development (DSD) o intersex iyo an mga hararom asin raarong medikal na kondisyon (pig-eestimar na 0.018% kan populasyon) kun sain an pag-uswag kan mga kromosoma, gonad, o genitalia bakong tipikal. Pero, bako ini nagbubunga nin bag-o na kasarian; madalas, klaro pa man kung saro sa duwang landas kan pag-uswag (lalaki o babae) an pinapadan.[10] Halimbawa, sa Klinefelter syndrome (XXY), lalaki pa man an indibidwal huli ta may SRY siya.

Mga lain-lain na kritisismo asin maling pagkasabot

[baguhon | baguhon an source]

Mga alternatibong pananaw

[baguhon | baguhon an source]

May mga parasurat na nagsasabing an kasarian (sex/gender) iyo sarong "spectrum" base sa pagbabago sa kromosoma, hormona, o pangadwang kataw-tangay na katangian.[11] Alagad, itinao ini kan dakul na evolutionary asin developmental na mga biologo bilang sarong category error ta an kahulugan kan kasarian sa biologyya naka-base sa klase nin gameto, hali na sa continuum kan ibang mga katangian.[12]

Mga kritisismo sa di-binaryong pananaw

[baguhon | baguhon an source]

An mga arog kanda Wright asin Hilton (2020) nagsasabi na an pag-deny kan likas na duwang anyo kan kasarian (sex denialism) mapanganib. Sa satuyang, puwede ini makagadan sa mga karapatan asin proteksyon kan kababaihan, bata asin komunidad kan lalaki/babaeng homosekswal.[13]

Toltolan

[baguhon | baguhon an source]
  1. ↑ "KWF Diksiyonaryo ng Wikang Filipino". www.kwfdiksiyonaryo.ph (in English). Retrieved 2025-11-17.
  2. ↑ Goymann, Wolfgang; Brumm, Henrik; Kappeler, Peter M. (2023). "Biological sex is binary, even though there is a rainbow of sex roles" (in en). BioEssays 45 (2): 2200173. doi:10.1002/bies.202200173. ISSN 1521-1878. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/bies.202200173.
  3. ↑ Sax, Leonard (2002). "How common is intersex? A response to Anne Fausto-Sterling". The Journal of Sex Research 39 (3): 174–178. doi:10.1080/00224490209552139.
  4. ↑ Rehman, Rashad (2023-05). ""Intersex" Does not Violate the Sex Binary". The Linacre Quarterly 90 (2): 145–154. doi:10.1177/00243639231155313. ISSN 0024-3639. PMID 37325430. PMC: 10265381. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10265381/.
  5. ↑ Lehtonen, Jussi; Parker, Geoff A. (2014). "Gamete competition, gamete limitation, and the evolution of the two sexes". Molecular Human Reproduction 20 (12): 1161–1168. doi:10.1093/molehr/gau068.
  6. ↑ Togashi, Tatsuya; Cox, Paul Alan, eds (2011-04-14). The Evolution of Anisogamy. doi:10.1017/cbo9780511975943. https://doi.org/10.1017/cbo9780511975943.
  7. ↑ Bachtrog, Doris et al. (2014). "Sex Determination: Why So Many Ways of Doing It?". PLoS Biology 12 (7): e1001899. doi:10.1371/journal.pbio.1001899.
  8. ↑ Kashimada, Kenichi; Koopman, Peter (2010). "Sry: the master switch in mammalian sex determination". Development 137 (23): 3921–3930. doi:10.1242/dev.048983.
  9. ↑ Barresi, Michael J. F.; Gilbert, Scott F. (2023-03-01), "Sex Determination and Gametogenesis", Developmental Biology, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-757459-1, retrieved 2025-11-16
  10. ↑ Witchel, Selma Feldman (2018-04). "Disorders of sex development" (in en). Best Practice & Research Clinical Obstetrics & Gynaecology 48: 90–102. doi:10.1016/j.bpobgyn.2017.11.005. PMID 29503125. PMC: 5866176. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1521693417301955.
  11. ↑ Hyde, Janet Shibley; Bigler, Rebecca S.; Joel, Daphna (2019). "The future of sex and gender in psychology". American Psychologist 74 (2): 171–183. doi:10.1037/amp0000307.
  12. ↑ Goymann, Wolfgang; Kubke, M. Fabiana; Wingfield, John C. (2023). "A binary of me or not me – there is no spectrum". BioEssays 45 (4): 2200173. doi:10.1002/bies.202200173. PMID 36718072.
  13. ↑ Hilton, Colin M. Wright and Emma N. (2020-02-13). "Opinion | The Dangerous Denial of Sex" (in en-US). Wall Street Journal. ISSN 0099-9660. https://www.wsj.com/articles/the-dangerous-denial-of-sex-11581638089.
Kinua sa "https://bcl.wikipedia.org/w/index.php?title=Binaryo_nin_kasarian&oldid=299737"