Tabyos

Gikan sa Bikol Sentral na Wikipedia, an talingkas na ensiklopedya
Jump to navigation Jump to search
Mistichthys luzonensis
Sinarapan, Mistichthys luzonensis Smith, 1902 by P. Bravo.jpg
Conservation status
Scientific classification
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Actinopterygii
Order: Perciformes
Family: Gobiidae
Genus: Mistichthys
H. M. Smith, 1902
Species: M. luzonensis
Binomial name
Mistichthys luzonensis
H. M. Smith, 1902
Synonyms
  • Gobiopterus luzonensis (H. M. Smith, 1902)
tabyos binatihan sugok

An tabyos o sinarapan (Mistichthys luzonensis Smith, 1902) sarong species nin sira sa pamilya nin goby, Gobiidae, asin iyo-iyong kaapil sa genus na Mistichthys. Ini natural nanggad sa Filipinas, partikular sa kasalogan nin Bicol asin sa mga danaw nin Buhi, Bato, Katugday asin Manapaw sa probinsya nin Camarines Sur. Sa mga kasalogan asin sa sabang kan Calabanga, igwa man makukuang tabyos alagad sinasabi mas doro-dakula sa mga tabyos na yaon sa ibang lugar. An tabyos manilag-silag na may butik-butik na dikit asin itom na mata, nalaba abot 2.5 sentimetro pero an kasyahan kaini naabot sanang 9-14 milimetro. Sa mga danaw, hanggilid sana ining maglangoy-langoy asin nakaabot sa rarom na 12 metro[2][3]

Ini na an pinakasadit na sirang pangkomersyal sa bilog na kinaban mala ta nasambit ini sa Guinness Book of Records na iyo na "an pinakasadit na sirang kakanon".[4] Sadit na maray ini ta an sarong ribo pwedeng makaigo sa sarong kutsara. Sinasabing medyo napapangana an pagdakop kaini orog na ta ugale kan mga tabyos maggipaw asin madaling dakopon ta sinasarap an mga ini sa laog kan abung kun saen sinda natitipon ta ginigiya kan pagtipon kan ikinaag na sakag, mala ta madali nang mapuho an specie asin karamas-kamas na an gobyerno na maligtas ini sa pagkawarâ.

Sinasabi man na an tabyos sa Calabanga maputi, an sa Bato mapula-pula asin an sa Buhi garo aro-abohon sa kolor.

Bilang pagkakan[liwaton | liwaton an gikanan]

An tabyos usong lutoon na okoy o pwede man ginisa-gisa asin binangotan nin binating sugok. Kun sasarayon, ini rinaramas sa pinong asin, sarong parte sa limang parte kan tabyos, dangan binabalad na magin agil. Pinipritos kun kakanon na o bago pritoson, pinapa'alintotohan sa tubig ngane maglumoy.[5]

Sinarapan[liwaton | liwaton an gikanan]

Sa mga taga-Buhi, sinasabi ninda iba man daa an "tabyos" sa "sinarapan" alagad an Vocabulario de la Lengua Bicol na hinaman ni Marcos de Lisboa sa pag'oltan kan mga taon 1600 abot 1609 sarong beses sana nasambit an lugar na Buhi asin ini ta sabi niya yaon igdi sa banwang ini makukua an tabyos alagad nasala man ngani si Lisboa ta an totoo yaon man ini nakukua sa mga danaw kan Bato, sa danaw-danaw kan Katugday, asin Manapaw (parehas yaon sa Buhi) , asin siring man sa Calabanga asin sa mga sanga-sangang kasalogan sa Bicol.[6] An katagang sinarapan ogaring boot sana sabihon idtong dinakop paagi kan pandakop-sira na an apod sarap na sabi ni Lisboa una red hecha cañitas a modo de ceston con que cogen los pecadillos muy menudillos que llaman piyac. Kun siring pinong-pino an mga labot kan hikot na ini ta saraditon man an dadakopon arog kan mga piyak-piyak.[7] Igwa man ngani hikot na inapod "pamalaw" ta pirinohon an mga labot kaini ta pandakop nin balaw, gibo hinabol na abaka inapod na ginaras o puraw.

Pagkakapuho kan tabyos[liwaton | liwaton an gikanan]

Kan mga taon 1920 asin 1930, dakul na iba-ibang klaseng sira arog kan karpa, mga tolong species kan gurami asin Gambusia an pinalaog sa danaw kan Buhi. Kan 1977 man mga pasayan an pinag'ataman sa danaw. Kan 1995, tilapia naman an pinalaog sa danaw. Susog sa kabatiran kan mga parasira asin mga eksperto, an mga sira na ini nakapadikit na marhay sa tabyos ta ini nagin kakanon kan nasabing mga sira, maliban sa pasayan ta an mga sugok man kaini iyo an paborito kan mga tabyos.[8]

Mga panluwas na takod[liwaton | liwaton an gikanan]

  • [4] An tabyos. Kinua 18-12-14.
  • [5] Video: Tabyos. Kinua 18-12-14.

Toltolan[liwaton | liwaton an gikanan]

  1. World Conservation Monitoring Centre. 1996. Mistichthys luzonensis. In: IUCN 2013. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.1. Downloaded on 07 September 2013.
  2. http://www.fishbase.org/summary/Mistichthys-luzonensis.html Kinua 18.12.14
  3. http://www.bar.gov.ph/digest-home/digest-archives/91-2003-2nd-quarter/3247-apr-june03-sinarapan-swims-home Kinua 18.12.14
  4. http://www.fishbase.org/summary/Mistichthys-luzonensis.html Kinua 18.12.14
  5. Avery, Arthur C., Fish Processing Handbook For The Philippines. Research Report 26. Fish and Wildlife Service. United States Department of the Interior. United States Government Printing Office. 1950. p. 40-41. Kinua 19-12-14.
  6. [1]www.fishbase.org. Kinua 09-03-18
  7. [2] sarap. Vocabulario de la lenguja bicol. pahina 339. Kinua 09-03-18
  8. [3]www.iucnredlist.org. Kinua 09-03-18