Rinconada Bikol

Gikan sa Bikol Sentral na Wikipedia, an talingkas na ensiklopedya
Maglukso sa: paglibotlibot, hanapon
Sakop kan tataramon na Rinconada Bikol sa pagtaraid na banwaan kan Syudad nin Iriga

An Rinconada Bikol sarô sa mga tataramon na Bikol na pigtataram sa probinsya nin Camarines Sur, Filipinas. Igwa ini nin haros 234,000 na parataram kan 2000 asin iyo an lingua franca kan mga banwaan nin Baao, Bato, Balatan, Bula, Nabua asin Syudad nin Iriga.[1]

Tinataram man ini sa ibang barangay kan Minalabac, Pili asin Buhi, Camarines Sur sagkod kan mga dayo sa Syudad nin Naga. Nakakaagid ini sa Libon Bikol asin Buhi Bikol.

Ini an ikatulo sa pinakadakol na parataram sa mga tataramon na Bikol sunod sa Bikol Sentral asin Miraya Bikol. Kabali ini sa grupo nin mga tataramon sa Kadagaan na Bikol sagkod an Libon Bikol, Mt. Iriga Agta, Buhi Bikol, Libon Bikol, West Albay Bikol asin Miraya Bikol. Inot ining iklinasipikar bilang suhay na tataramon ni Malcolm Mintz kan 1973 asin inuyonan sa pag-adal nin Jason Lobel kan 2009.

Mga pagsaligsig asin klasipikasyon[liwaton | liwaton an gikanan]

Sa pagsaligsig ninda Barbara Anderson asin Frank Lynch kan 1956, iklinasipikar ninda sa apat an mga tataramon na Bikol asin yaon sa iramon kan grupong Interior Bikol iyo an tulong diyalekto. An inot kaini iyo an diyalekto na ginagamit sa Bula, Baao, Nabua sa Camarines Sur asin Libon, Albay na igwang pinakahababang imbentaryo nin tanog sosog sa pagsaligsig. An ikaduwang diyalekto na igwang pinakahababang imbentaryo asin nadagdagan nin pepet iyo an ginagamit sa Iriga sa Camarines Sur asin Polangui, Ligao, Guinobatan, Camalig, Jovellar asin Daraga, Albay. Mantâ, an ikatulong diyalekto na ginagamit sa Buhi, Camarines Sur asin sa Oas, Albay na liban sa pepet igwa nin nadagdag na tanog na /g/ (voiced velar fricative).[2]

Nagluwas sa pag-adal ni Jon Epsen kan 1967 na sarô sa anom na sakop nin diyalekto an diyalektong Rinconada kabilang an mga ginagamit sa Bula, Baao, Buhi, Iriga, Nabua asin Bato na anas yaon sa Camarines Sur. Dai kabali sa pag-adal ni Epsen an Balatan asin mayong sinambit na sosogan an saiyang klasipikasyon. Alagad sa pagsaligsig ni Malcolm Mintz kan 1973 sa kaso asin semantikong panugpon sa mga berbo, isinuhay niya bilang mga tataramon an tataramon na Rinconada asin an tataramon na Buhi alagad dai nasambit kaini an sosogan kan pakabarangâ niya sa mga tataramon sa Bikol.

Siring sa pagsaligsig ninda Anderson sagkod Lynch (1956) asin Mintz (1973), kadiit an datos na ginamit asin sosog sana sa obserbasyon an pag-adal. Dai man nasambitan an sakop kan Rinconada sa duwang pag-adal na ini.

Sa urog na siyentipikong pag-aadal ni Curtis Daniel Mcfarland kan 1974, igwa nin kagsarong (11) klasipikasyon nin diyalekto sa rawis kan Bikol sagkod Catanduanes. Kabilang digdi iyo an diyalektong Iriga sagkod mga nakapalibot digding banwaan nin Baao, Nabua sagkod Bato, asin an diyalektong Buhi. Ibinali an duwang diyalektong ini sa sarô sa apat na mga grupo, an Inland Dialect. Sa ginibong pagsaligsig, ikinumpara an mga diyalekto sa tanog asin mga relasyon kaini, tataramon asin pagbilog nin mga tataramon. Dai ibinali an mga banwaan na Tagalog an ginagamit sa Camarines Norte sagkod Camarines Sur asin an mga isla nin Masbate sagkod Ticao.[3]

Siring man sa pagsaligsig ninda Jason William Lobel, Wilmer Joseph Tria asin Jose Maria Carpio kan 2000, kun sain naidugang pa an diyalektong Partido sa kagsarong (11) diyalekto na nainot nang iklinasipikar ni Mcfarland (1974), kabilang an diyalektong Rinconada na sakop an Baao, Bula, Iriga, Nabua, Balatan asin Bato. Ini kabilang sa grupong Southern Coastal and Inland Bikol na yaon man an apat pang diyalektong Buhinon, Libon, West Miraya asin East Miraya.[4]

Bilang sarong suhay na tataramon[liwaton | liwaton an gikanan]

Sosog sa pag-adal nin Jason Lobel, tinàwan kan Ethnologue nin identipikasyon na ISO 639-3 na "bto" an Rinconada Bikol kan 2009. Igwa ining kasangling apod na Iriga Bicolano asin Rinconada Bicolano. Ginagamit ini kan 234,000 na parataram kan 2000 sa Syudad nin Iriga asin mga banwaan nin Bula, Baao, Nabua, Balatan asin Bato. Klasipikado ini sa Inland Bikol kabilang an mga tataramon na Libon Bikol, Mt. Iriga Agta, Buhi Bikol, Libon Bikol, West Albay Bikol asin Miraya Bikol.

Publikasyon[liwaton | liwaton an gikanan]

Padukot sa tataramon na Rinconada Bikol

An diyalektong Irigueño an ipinapamugtak na pamantayan o estandarteng diyalekto kan tataramon huli sa gamit kan tataramon asin nakasurat na literatura. An iba pang diyalekto kaini iyo an taga-Nabua, taga-Baao asin taga-Bula.

An Rinconada: Bikol-Filipino-English Phrasebook: with Mini-dictionary (2001) ninda Jason Lobel asin Grace Bucad kan Nabua, Camarines Sur iyo an solamenteng diksyonaryo sa tataramon ini. Hinihimò man kan DEPED an sarong diksyunaryo sa tataramon na Rinconada Bikol. Nagkapirang mga publikasyon an napalagda sa tataramon na ini siring kan mga panurat ninda Frank Peñones, Jason Chancoco, Rizaldy Manrique asin Kristian Cordero kan Syudad nin Iriga, Camarines Sur. Kan 2004, ipinublikar an Ragang Rinaranga: mga rawitdawit ni Frank Peñones, an inot na antolohiya nin mga rawitdawit sa tataramon na ini.

Ibinungsod kan Hunyo 25, 2013 kan Camarines Sur Polytechnic Colleges sa Nabua, Camarines Sur an Center for Rinconada Studies o Sentro nin Pagsaligsig sa Rinconada.[5]

Mga panluwas na takod[liwaton | liwaton an gikanan]

Toltolan[liwaton | liwaton an gikanan]

  1. DepEd sponsors crafting of Rinconada dictionary Business Mirror
  2. Ang Wikang Rinconada sa Bikol dai nin awtor gikan sa Scribd (pighugot 2014-04-19)
  3. Mc Farland, Curtis Daniel The dialects of the Bikol area PhD dissertation, Yale University (1974)
  4. Lobel, Jason William, Tria, Wilmer Joseph S., and Carpio, Jose Maria Z. An satuyang tataramon / A Study of the Bikol Language Naga City, Philippines: Lobel & Tria Partnership, Co.: Holy Rosary Minor Seminary (2000)
  5. CSPC@30 Kicks Off websityo kan CSPC (pighugot 2014-04-19)