Mga tataramon kan Filipinas

Gikan sa Bikol Sentral na Wikipedia, an talingkas na ensiklopedya
Jump to navigation Jump to search
Mga tataramon kan Filipinas
Phillanguages.jpg
Mapa kan dominanteng grupo nin Etnolinguwistiko kan Filipinas.
Mga Opisyal na tataramon Filipino asin Ingles[2]
Mga Nasyunal na tataramon Filipino[3]
Mga rehiyunal na tataramon
Mga pangenot na dayuháng tataramon
Mga pansinyal na tataramon Pansinyal nin tataramon na Filipino
Mga simpleng layout nin kilyawan

Saró an Filipinas sa mga nacion na igwang may pinakadakol na tataramon sa buong kinában. Apwera sa nasyunal na tataramon na Filipino, na kaiba sa mga mahigit na sanribóng katutubong nga tataramon. An nacion na Filipinas, pigtataram man an tataramon na dayuhan arog kan mga tataramon na Ingles, Mandarin, Fookien, Kantones, Koreano, Kastila o Espanyol, asin an tataramon na Arabe.

Igwang lampas 170 na mga tataramon sa Filipinas. Haros gabos kaini kabali sa pamilya nin tataramon na Austronesyo. An mga ini, grupo nin mga tataramon na piggagamit kan mga tawo hale sa Rawis kan Malay sangkod sa mga warak-warak na isla kan teritoryong Polinesya sa kadagatang Pasipiko. Pigtatatyang ini an igwang pinakadakulang pamilya nin tataramon sa buong kinában. Alagad mas dakol na tataramon kan pamilyang ini an kabalí, diit lang an bilang kan panggabusan nin mga tawong naggagamit kaini.


Nasyunal na tataramon kan Filipinas[liwaton | liwaton an gikanan]

Segun sa Konstitusyon kan nacion na Filipinas:

  • An nasyunal na tataramon kan Filipinas iyo an Filipino. Samantalang piglilinang, kaipuhan ining parambungon asin pagyamanon pa salig sa nag'iiral na tataramon sa Filipinas asin sa iba pang mga tataramon.
  • Alinsabay sa tadhana kan ley asin sang-ayon sa nararapat na pwedeng ipasya kan Kongreso, kaipuhan magsagibó nin mga hiró an Pamahalaan tanganing ibusol asin dali'dalion na itaguyod an paggamit kan Filipino bilan medyum kan opisyal na komunikasyon asin bilan tataramon sa pagtukdó sa sistemang pan-edukasyon.
  • Ukol sa obhetibo kan komunikasyon asin pagtukdó, an mga opisyal na tataramon kan Filipinas, iyo an Filipino asin, hangga't mayó pang ibang pigtatadhana an ley, Ingles.
  • Pantabang na mga opisyal na tataramon sa mga rehiyon an panrehiyon na tataramon asin masirbi ining pantabang na mga pantukdong tataramon dumán.
  • Kaipuhan kusa asin opsiyonal na ibusol an Espanyol asin Arabe.
  • An Konstitusyong ini, kaipuhan ipahayag sa Filipino asin Ingles, asin kaipuhan ining idakitaramon sa mga pangenot na panrehiyon na tataramon, Arabe, asin Espanyol.
  • Kaipuhan magtugdas nin Kongreso nin saróng komisyon kan Pambansang tataramon na pigbubuo nin mga representante sa manlaen-laen na mga rehiyon asin mga disiplina na magsasagibó, magkokonekta asin magbubusol kan mga pananaliksik sa Filipino asin iba pang mga tataramon para sa saindang pagpapaunlad, pagpapalawig, asin pagpapanatili.

Mga Katutubong mga Tataramon[liwaton | liwaton an gikanan]

An mga mayoriyang tataramon sa rehiyon. An mga rehiyon na pigmarkahan nin itom na mga diamante pigpapabisto an tataramon na pigbubuo nin pusôg na minoridad kan mga tawo.

Segun sa Ethnologue, igwang total na 182 na mga natibong tataramon an pigtataram sa nacion asin apát sa mga ini, pigklasipikar na bilan puho' na tataramon:

Apwera sa mga tataramon na Ingles, Espanyol, Chavacano asin Mga barayti kan Intsik (Hokkien, Kantones asin Mandarin), gabos na mga tataramon kaibá sa sangâ nin Malayo-Polinesyo kan pamilya nin tataramon na Austronesyo.

Igwang 12 na mga katutubong tataramon na dae mababá sa saróng milyon nin natibong mga parataram:

Saró o dakol kan mga ini pigtataram nin natibo kan dakol sa 90% kan populasyon.

Pig-aydentipikar ni Robert Blust an sub-pamilya nin tataramon na Filipino kabalé an mga tataramon kan norteng Sulawesi asin an tataramon na Yami kan nacion na Taiwan, alagad dae pig'bale an mga tataramon na Sama–Bajaw kan kaiislahan nin Tawi-Tawi, iyo man an mag-agom na mga tataramon na Norteng Borneano na pigtataram sa sur kan Palawan.

An Eskayano saró sa mga artificial auxiliary language na piggibó bilan pagkakaugwá nin kabihasnán an nacion na Bohol sa pagkatapos kan Gerang Filipino–Amerikano. Piggagamit ini kan mga 500 na katawo.

Kaliwanagan kan saró sa saró[liwaton | liwaton an gikanan]

An pagkakaiba sa pagitan kan mga tataramon, kayang mailing sa mga minasunod na mga dakitaramon kan Nasyunal na mga salawikain kan Filipino:

Tataramon Pagdakitaramon
Ingles He who does not (know how to) look back at his past (where he came from) will not reach his destination. (Those who forget their roots will not grasp their future)
Aklanon Ro uwa' gatan-aw sa anang ginhalinan hay indi makaabut sa anang ginapaeangpan.
Asi (Bantoanon) Kag tawong waya giruromroma it ida ginghalinan, indi makaabot sa ida apagtuan.
Boholano (Binol-anon) Sija nga dī kahibawng mulingi sa ijang gi-gikanan, dī gajud maka-abot sa ijang padul-ngan.
Bolinao Si'ya a kai tanda' nin lumingap sa pangibwatan na, kai ya mirate' sa keen na.
Bontok (Ifuntok) Nan Adi mang ustsong sinan narpuwan na, adi untsan isnan umayan na.
Botolan Hay ahe nin nanlek ha pinag-ibatan, ay ahe makarateng ha lalakwen.
Butuanon Kadtong dili kahibalo molingi sa iyang atubangan, sigurado jud ma dam-ag.
Sulnupang Miraya Bikol (Ligao) Kan idi tatao magkiling sa inalian, idi makaabot sa papaidtuhan
Buhinon Bikol (Buhi) Yu di nikiling sa pinagalinan, di makaantos sa pupuntahan.
Bikol Sentral (Canaman) An dai tataong magsalingoy sa saiyang ginikanan, dai makakaabot sa padudumanan.
Gubatnon Bikol (Gubat) An diri maaram mag-imud sa pinaghalian, diri makaabot sa pakakadtu-an.
Subangang Miraya Bikol (Daraga) Su indi tataw makarumdom nung ginitan, indi makaabot sa adunan.
Sulnupang Miraya Bikol (Oas) Kan na taw na idi tataw mag linguy sa sanyang inalian, idi man maka abot sa sanyang paidtunan.
Rinconada Bikol (Iriga) A dirî tattaoŋ maglīlî sa pinaŋgalinan, dirî makaaābot sa pig-iyānan.
Capiznon Ang indi kabalo magbalikid sa iya ginhalinan, indi makalab-ot sa iya palakadtuan.
Cebuano Kadtong dili kahibalo molingi sa iyang giagi-an, dili makaabot sa iyang padulngan.
Caviteño Chavacano Quien no ta bira cara na su origen no de incarsa na su destinacion.
Ternateño Chavacano Ay nung sabi mira i donde ya bini no di yega na destinasyon.
Zamboangueño Chavacano El Quien no sabe vira el cara na su origen, nunca llega na su destinación.
Cuyonon Ang ara agabalikid sa anang ing-alinan, indi enged maka-abot sa anang papakonan.
Ibanag I tolay nga ari mallipay ta naggafuananna, ari makadde ta angayanna.
Ilokano Ti tao nga saan na ammo tumaliaw iti naggapuanna ket saan nga makadanon iti papananna.
Itawis Ya tolay nga mari mallipay tsa naggafuananna, mari makakandet tsa angayanna.
Hiligaynon (Ilonggo) Ang indi makahibalo magbalikid sang iya ginhalinan, indi makaabot sa iya padulungan.
Jama Mapun Soysoy niya' pandoy ngantele' patulakan ne, niya' ta'abut katakkahan ne.
Kapampangan Ing e byasang malikid king kayang penibatan, e ya miras king kayang pupuntalan.
Kinaray-a Ang indi kamaan magbalikid sa ana ginhalinan, indi makaabot sa ana paaragtunan.
Malayo & Indones Orang yang melupakan asal-usulnya tak mungkin mencapai tujuannya.
Manobo (Obo) Iddos minuvu no konnod kotuig nod loingoy to id pomonan din, konna mandad od poko-uma riyon tod undiyonnan din.
Maranao So tao a di matao domingil ko poonan iyan na di niyan kakowa so singanin iyan.
Masbateño An dili maaram maglingi sa ginhalian, kay dili makaabot sa kakadtuhan.
Pangasinan Say toon agga onlingao ed pinanlapuan to, agga makasabi'd laen to.
Norteng Catanduanes Bikol (Panda Bikol) Ang mai batid magkiling sa hinarian, mai makaabot sa pupuntahan.
Romblomanon (Ini) Ang tawo nga bukon tigo mag lingig sa iya guinghalinan hay indi makasampot sa iya ning pagakadtoan.
Sambali Hay kay tanda mamanomtom ha pinangibatan, kay immabot sa kakaon.
Sangil Tao mata taya mabiling su pubuakengnge taya dumanta su kadam tangi.
Sinama Ya Aa ga-i tau pa beleng ni awwal na, ga-i du sab makasong ni maksud na.
Español El que no sabe mirar atrás, de donde viene, nunca llegará a su destino.
Surigaonon Adton dili mahibayo molingi sa ija ing-gikanan, dili gajod makaabot sa ija pasingdan.
Sorsoganon An diri mag-imud sa pinaghalian diri makaabot sa kakadtuan.
Tagalog (Tayabas) Ang hindi maalam lumingon sa pinaroonan ay hindi makakarating sa paroroonan.
Tagalog (Manila) Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan.
Tausug In di' maingat lumingi' pa bakas liyabayan niya, di' makasampay pa kadtuun niya.
Waray (Leyte) An diri maaram lumingi ha tinikangan, diri maulpot ha kakadtoan.
Waray (NortengPlantilya:NbspSamar) An diri maaram lumingi sa tinikangan, diri maulpot sa kakadtoan.
Yakan Mang gey matau mamayam si bakas palaihan nen, gey tekka si papilihan nen.

Kaibhan nin mga diyalektos[liwaton | liwaton an gikanan]

An numero kan kaibhan nin mga diyalektos nag-iiba hale sa tataramon paduman sa tataramon. An mga tataramon arog kan Tagalog, Kapampangan asin Pangasinan bisto sa saindang napakamoderatong kaibhan nin mga diyalektos.

An mga tataramon kan Rehiyon Bikol, mantang, igwang pinakakaibhan nin mga diyalektos. May mga syudad asin mga banwaan kun saen igwang sadiri mga diyalektos asin kaibhan. Sa ibabâ an pangungulay na "Haloy ka duman sa saodan?" Pigsalin sa iba-ibang mga barayti kan Bikol. An dakitaramon sinundan kan diyalektos asin katumbas na tataramon, asin mga syudad/banwaan kan Bikol kun saen ini pigtataram. An pampurit na dakitaramon iyo an Tagalog.

Kakusúgan kan tataramon[liwaton | liwaton an gikanan]

An 2010 na Pagmamarka kan UNESCO[liwaton | liwaton an gikanan]

An Endangered and puho'ng mga tataramon sa Filipinas, pigbased sa pigrelease na 3rd world volume kan UNESCO kan taon na 2010.

Degree of endangerment (Estandarteng UNESCO)

  • Ligtas: pigtataram an tataramon kan gabos na henerasyon; dae napupundo an interhenerasyunal na transmisyon
  • Makukulugan: kadaklan sa mga kaakian pigtataram an tataramon, alagad pwede ining ipagbawal sa mga siguradong dominio (e.g., istaran)
  • Sigurado na papawará: dae na nanunúdan kan mga kaakian an tataramon bilan saindang Inang-dilá o mother tongue sa haróng
  • Malalá na papawará: pigtataram an tataramon kan mga lolo asin lola dangan mga gurang na mga henerasyon; samantala an mga henerasyon kan mga magurang, pwedeng naiintindihan ninda ini, dae ninda ini tinataram sa ng kaakian o mismong sa saindang mga sadiri.
  • Napipeligrong papawará: an mga joven na mga parataram iyo an mga gurang, asin pigtataram ninda an tataramon paminsan-minsan asin bihirá
  • Puho': mayo na nin mga parataram an natatadà >> kaiba an nasa Atlas kun ini sigurado na puho' poon pa kan 1950s


Mga tataramon na Makukulugan
Tataramon Mga parataram
(in 2000)
Provincia Tagboan (Mga) kodang ISO 639-3 Pinagkua'han
Central Cagayan Agta 779 Cagayan 17°59′21″N 121°51′37″E / 17.9891°N 121.8603°E / 17.9891; 121.8603 agt UNESCO 2000
Dupaninan Agta 1400 Cagayan 17°58′06″N 122°02′10″E / 17.9682°N 122.0361°E / 17.9682; 122.0361 duo David Bradley (UNESCO 2000)
Tiyak na Papawará
Tataramon Mga Parataram
(in 2000)
Provincia Tagboan (Mga) kodang ISO 639-3 Pinagkua'han
Bataan Agta 500 Bataan 14°25′57″N 120°28′44″E / 14.4324°N 120.4788°E / 14.4324; 120.4788 ayt David Bradley (UNESCO 2000)
Mt. Iraya Agta 150 Camarines Sur 13°27′32″N 123°32′48″E / 13.459°N 123.5467°E / 13.459; 123.5467 atl David Bradley (UNESCO 2000)
Batak 200 Palawan 10°06′29″N 119°00′00″E / 10.1081°N 119°E / 10.1081; 119 bya David Bradley (UNESCO 2000)
Malalá na Papawará
Tataramon Mga tataramon
(in 2000)
Provincia Tagboan (Mga) kodang ISO 639-3 Pinagkua'han
Faire Atta 300 Ilocos Norte 18°01′37″N 120°29′34″E / 18.027°N 120.4929°E / 18.027; 120.4929 azt David Bradley (UNESCO 2000)
Northern Alta 200 Aurora 15°42′58″N 121°24′31″E / 15.7162°N 121.4085°E / 15.7162; 121.4085 agn David Bradley (UNESCO 2000)
Camarines Norte Agta 150 Camarines Norte 14°00′49″N 122°53′14″E / 14.0135°N 122.8873°E / 14.0135; 122.8873 abd David Bradley (UNESCO 2000)
Napipeligrong Papawará
Tataramon Mga parataram
(in 2000)
Provincia Tagboan (Mga) kodang ISO 639-3 Pinagkua'han
Alabat Island Agta 30 Quezon 14°07′15″N 122°01′42″E / 14.1209°N 122.0282°E / 14.1209; 122.0282 dul David Bradley (UNESCO 2000)
Isarog Agta 5 Camarines Sur 13°40′50″N 123°22′50″E / 13.6805°N 123.3805°E / 13.6805; 123.3805 agk David Bradley (UNESCO 2000)
Southern Ayta (Sorsogon Ayta) 150 Sorsogon 13°01′37″N 124°09′18″E / 13.027°N 124.1549°E / 13.027; 124.1549 ays David Bradley (UNESCO 2000)
Puho'
Tataramon Mga parataram
(in 2000)
Provincia Tagboan (mga) kodang ISO 639-3 Pinagkua'han
Dicamay Agta
(Dumagat, Dicamay Dumagat)
0 Isabela 16°41′59″N 122°01′00″E / 16.6998°N 122.0167°E / 16.6998; 122.0167 duy David Bradley (UNESCO 2000)
Arta 0 near Isabela-Quirino Border 16°25′21″N 121°42′15″E / 16.4225°N 121.7042°E / 16.4225; 121.7042 atz David Bradley (UNESCO 2000)
Katabaga 0 Quezon 13°26′12″N 122°33′25″E / 13.4366°N 122.5569°E / 13.4366; 122.5569 ktq David Bradley (UNESCO 2000)
Ata 0 Negros Oriental 9°36′29″N 122°54′56″E / 9.6081°N 122.9155°E / 9.6081; 122.9155 atm David Bradley (UNESCO 2000)

Mga Toltolan[liwaton | liwaton an gikanan]

  1. 1.0 1.1 "The Constitution of the Republic of the Philippines - GOVPH". http://www.gov.ph/constitutions/1987-constitution/. 
  2. Constitution of the Philippines 1987,[1] Article XIV, Section 7.
  3. Constitution of the Philippines 1987,[1] Article XIV, Section 6.
  4. "Ethnologue: Languages of the World". Dallas, Texas: SIL International. 2015. http://www.ethnologue.com/country/PH. 

Mga panluwas na takod[liwaton | liwaton an gikanan]